Ανδρέας Παπανδρέου: Με το DNA ενός μεγάλου ηγέτη

Ιούλιος του 1975: ο Γιώργος Ταξιάρχου, μακαρίτης σήμερα, σπεύδει στο Καστρί γεμάτος ελπίδες. Συνδικαλιστής της «άγριας» εποχής, είναι με τον Παπανδρέου – τον φίλο του, τον Ανδρέα – από το 1963. Τον ακολούθησε ακόμα και στην εξορία, αλλά αυτό δεν τον γλίτωσε από τη διαγραφή τον Ιούνιο του ’75. Θέλει να τον μεταπείσει.

Ο Ταξιάρχου μπαίνει άνετα στο γνώριμό του Καστρί. Ο Ανδρέας τον υποδέχεται με αγκαλιές και φιλιά. Αρχίζει να λέει όσα έχει στο μυαλό του, για εκείνα που είχαν περάσει μαζί. Ο Παπανδρέου τον ακούει προσεκτικά…

Μερικές ώρες αργότερα ο Ταξιάρχου επιστρέφει, ράκος, στα γραφεία της Σοσιαλιστικής Πορείας: είναι το σχήμα που έχει συμπήξει η πλειοψηφία των 1.600 διαγραφέντων του Ιουνίου, ελπίζοντας – επί ματαίω, όπως αποδείχθηκε – να ανταγωνιστούν το ΠΑΣΟΚ.

«Σύντροφε, τι έγινε με τον Ανδρέα;» τον ρωτά ανήσυχος ο Πέτρος Ευθυμίου, από τους λίγους διαγραφέντες που παρά τα προξενιά άφησε να περάσουν αρκετά χρόνια προτού ξανασυνδεθεί με το ΠΑΣΟΚ. «Ε, του τα είπα. Του είπα για τη φιλία μας. Του είπα για τα όσα περάσαμε μαζί. Και στο τέλος του είπα ότι εγώ πάντα στήριξα τις απόψεις του».

– Και τι σου είπε;

– Γιώργο, έχεις απόλυτο δίκιο. Μόνο που εγώ δεν θέλω να συμφωνείς με  τις απόψεις μου. Θέλω να συμφωνείς με εμένα…

Μερικούς μήνες νωρίτερα, τον Ιανουάριο του ’75, ο Παπανδρέου είχε αποφασίσει να διαλύσει την Κεντρική Επιτροπή του ΠΑΣΟΚ, στην οποία περίσσευαν εκείνοι που συμφωνούσαν με τις απόψεις του αλλά όχι και με τον ίδιο. Τότε, σε μια θυελλώδη συνεδρίαση ο Γεράσιμος Νοταράς είχε περιγράψει με προφητικό τρόπο τον κίνδυνο διολίσθησης του Κινήματος σε αρχηγικό κόμμα.

– Γεράσιμε, έχεις δίκιο. Μπορεί να μου αλλάξεις τη γνώμη αλλά όχι την απόφαση, την οποία έχω διανείμει ήδη στις εφημερίδες.

Λίγους μήνες αργότερα όποιος διαφωνούσε, είχε διαγραφεί…

Εχοντας περάσει από σαράντα κύματα – την υπόθεση Ασπίδα, την κόντρα με τον Μητσοτάκη, τη σύλληψή του από τους χουντικούς, την εξορία, την εμμονή του Γεωργίου Μαύρου να διατηρήσει την Ενωση Κέντρου στη Μεταπολίτευση – ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν είχε καμία διάθεση να μπλέξει με κομματάρχες και όργανα στο κόμμα «του». Δεν παίρνεις λογαριασμό, δεν δίνεις λογαριασμό, που λέει και η διαφήμιση.

Η αναφορά στη «δημοκρατική διαδικασία» έφυγε πολύ γρήγορα από το πασοκικό λεξιλόγιο. Το τετράπτυχο έγινε τρίπτυχο: «εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση». Και όποιος βούλεται οπίσω μου ελθείν…

Ο Καραμανλής. Τον Ανδρέα που είχε φυγαδευτεί στο εξωτερικό στα χρόνια του Μεταξά για να γλιτώσει τη ρετσινιά του τροτσκιστή, τον επανέφερε στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Βέβαια, ο μακαρίτης νόμιζε ότι θα πετύχαινε με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια – και θα έκανε ρουσφέτι στον μεγάλο πολιτικό του αντίπαλο τον Γεώργιο Παπανδρέου, και θα έβαζε στο τιμόνι του ΚΕΠΕ έναν λαμπρό οικονομολόγο, ο οποίος δεν είχε δείξει διαθέσεις ενασχόλησης με την πολιτική. Πού να ‘ξερε…

Πάντως, στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης ήταν ο Καραμανλής που ανέβασε τις κοινοβουλευτικές μετοχές του Ανδρέα: με το – κατά πολλούς – συνεννοημένο «βυθίσατε το “Χόρα”» αλλά και με το περίφημο «είστε η Αριστερά της Αριστεράς» όπως και τόσα άλλα που ειπώθηκαν στη Βουλή της δεκαετίας του ’70, ο κατάλογος είναι μακρύς.

Ο «εθνάρχης» ήταν αρκετά διορατικός ώστε να αντιληφθεί μετά τις εκλογές του ’77 ότι το μέλλον ανήκε στον Ανδρέα – και ο Παπανδρέου αρκετά οξυδερκής ώστε να έχει επίγνωση ότι για τον ψυχροπολεμικό κόσμο των αρχών του ’80 μόνο μια συγκατοίκηση ΠΑΣΟΚ και Δεξιάς θα ήταν ανεκτή. Οι δυο τους έστησαν ένα προξενιό συμφέροντος, που κατέληξε με τον Καραμανλή στην Προεδρία της Δημοκρατίας και τον Παπανδρέου πρωθυπουργό του 48%.

Ο μύθος που άρχισε να συγκροτείται από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 – και την επιχείρηση Μητσοτάκη να νικήσει στις εκλογές και να αναλάβει τη διακυβέρνηση – θέλει τον Ανδρέα πρωτομάστορα του κρατισμού. Η μητσοτακική ΝΔ διακινεί έκτοτε την κατηγορία ότι τα δεινά της Ελλάδας αρχίζουν από τα πειράματα «κοινωνικοποίησης» της πρώτης τετραετίας του ΠΑΣΟΚ.

Προσαρμοστικότητα. Η αλήθεια είναι ότι ο Παπανδρέου κινήθηκε μέσα στο πνεύμα της εποχής, όπου οι όροι «ανταγωνιστικότητα», «παγκοσμιοποίηση» και όλα τα συναφή ελάχιστο ρόλο έπαιζαν. Στην πραγματικότητα, το ΠΑΣΟΚ απλώς μετεξέλιξε τις κρατικοποιήσεις της πολιτικής Καραμανλή. Αντίθετα, ο Ανδρέας έδειξε μεγάλη προσαρμοστικότητα: από το «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» και την παρ’ ολίγον διαγραφή Σημίτη για μία αφίσα περί της «Ευρώπης των λαών» πέρασε με άνεση στη διαπραγμάτευση για τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα, όντας αποφασισμένος να πάρει από μία ΕΟΚ που ήταν διατεθειμένη να δώσει…

Αυτό που ο Παπανδρέου δεν ήταν διατεθειμένος να δώσει, ήταν ο προσωπικός του χρόνος: η παρακολούθηση της οικονομίας ήταν χαλαρή – το μεγάλο καλοκαίρι του ’85, μετά τη δεύτερη εκλογική νίκη του τη χώρα κυβερνούσε μια ολιγομελής κυβέρνηση των μπάνιων του λαού, με τον πρωθυπουργό σε μόνιμες διακοπές.

Προς τα τέλη του Αυγούστου μαζεύτηκε το Εκτελεστικό Γραφείο του ΠΑΣΟΚ, που λειτουργούσε τότε με όρους συνωμοτικότητας ανάλογης με εκείνη του ΚΚΕ. Σε εκείνη τη συνεδρίαση ο Γεράσιμος Αρσένης, υπουργός Εθνικής Οικονομίας, με ακαδημαϊκό προφίλ παρόμοιο  με του Ανδρέα, ενημέρωσε τους έκπληκτους συντρόφους ότι η χώρα όδευε στη χρεοκοπία…

Ουδείς άλλος το πληροφορήθηκε, αλλά ο Παπανδρέου ενημερώθηκε αμέσως. Η αντίδρασή του ήταν βραδυφλεγής αλλά καταλυτική. Η πολιτική της αύξησης της ζήτησης, την οποία πρέσβευε ο Αρσένης,  επρόκειτο να αντικατασταθεί δύο μήνες αργότερα από τη λελογισμένη – για τα σημερινά  δεδομένα – λιτότητα Σημίτη.

Παραδίδοντας το φθινόπωρο του ’85 το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας στον άνθρωπο που είχε αφήσει εκτός ψηφοδελτίων στον εκλογικό θρίαμβο του ’81, ο Ανδρέας έκανε την πρώτη πολιτική υποχώρηση στην «εκσυγχρονιστική» πτέρυγα του ΠΑΣΟΚ. Ηταν η διορατικότητα του ηγέτη που έβλεπε το μέλλον να έρχεται;

Οπως και να έχει, ο Παπανδρέου ποτέ δεν έκανε το παραμικρό νεύμα στον Σημίτη αλλά ούτε σε κανέναν άλλον στο ΠΑΣΟΚ. Με το περίφημο «δεν τεμαχίζεται, δεν κληρονομείται, δεν διαμοιράζεται σε τιμάρια» τα είπε όλα – παρότι δεν είναι βέβαιο ότι οι επόμενοι το αντιλήφθηκαν…