Μπορεί άραγε να πεθάνει η Αριστερά;

Το βράδυ των ευρωεκλογών του περασμένου Μαΐου, όταν το Σοσιαλιστικό Κόμμα έλαβε λιγότερο από 14% και κατέλαβε την τρίτη θέση, ο γάλλος πρωθυπουργός Μανουέλ Βαλς μίλησε για μια «σοβαρή, πολύ σοβαρή στιγμή». Παρότι η δήλωση αυτή έγινε με βαρύ και τελετουργικό τρόπο δεν πέρασε στα μέσα ενημέρωσης. Χρειαζόταν κάτι άλλο, πιο δυνατό, πιο συμβολικό, πιο ποιητικό. Ο Βαλς σκέφτηκε, έψαξε, ρώτησε και τελικά το βρήκε. Μιλώντας το περασμένο Σάββατο στο Εθνικό Συμβούλιο του κόμματος, διακήρυξε: «Ναι, η Αριστερά μπορεί να πεθάνει». Αυτό ήταν. Η ατάκα πέρασε στην Ιστορία.
Εναν κίνδυνο δεν υπολόγισε ο πρωθυπουργός: να σηκωνόταν κάποιος από τους παρισταμένους και να του απαντούσε: «Ε, και;».
Ο κίνδυνος αποτράπηκε, ίσως περισσότερο για τυπικούς παρά για ουσιαστικούς λόγους. Είναι αλήθεια όμως ότι πολλοί στο PS κι ακόμη περισσότεροι σε όλη τη χώρα αναρωτιούνται τι νόημα έχει να μιλάμε για την Αριστερά όταν αυτή δεν υπάρχει. Οταν έχει χάσει την ταυτότητά της, όταν έχει ξεχάσει τις αρχές της, όταν είναι όλο και πιο δυσδιάκριτες οι διαφορές της από τη Δεξιά.

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ. Πράγματι, ένα από τα κεντρικά ερωτήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η γαλλική και γενικότερα η ευρωπαϊκή Αριστερά είναι τι περιεχόμενο να προσδώσει στον σοσιαλισμό του 21ου αιώνα. Απέναντι σε έναν καπιταλισμό νέου τύπου, και όταν είναι φανερό ότι το κοινωνικό κράτος δεν μπορεί να διατηρηθεί στην παραδοσιακή του μορφή, ποια πολιτική πρέπει να ακολουθήσει; Σε ποιες κατηγορίες των ψηφοφόρων να απευθυνθεί κατά προτεραιότητα, στη μεσαία τάξη που υποφέρει από την κρίση αλλά είναι ανοιχτή στην παγκοσμιοποίηση ή στα λαϊκά στρώματα που υποφέρουν ακόμη περισσότερο και ζητούν καταφύγιο στους λαϊκιστές; Τι στρατηγική να ακολουθήσει, να μετακινηθεί προς τα αριστερά ή προς το Κέντρο; Και τι είδους ηγεσία να επιλέξει, προσωποπαγή ή συλλογική;
Στα ερωτήματα αυτά δεν υπάρχουν ενιαίες απαντήσεις. Ισως μάλιστα να μην υπάρχουν καν απαντήσεις, να χάθηκαν στον δρόμο μαζί με τα μοντέλα. Οι γάλλοι Σοσιαλιστές ψάχνονται μέχρι τελικής εξαντλήσεως. Μπροστά στον κίνδυνο να μην είναι καν ο υποψήφιός τους στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2017, όπως είχε συμβεί με τον Λιονέλ Ζοσπέν το 2002, προσπαθούν να πείσουν το κοινό τους ότι η πολιτική που ακολουθούν (φοροελαφρύνσεις κυρίως για τους εργοδότες και πρωτοφανείς περικοπές των κοινωνικών δαπανών) είναι κατά βάθος κεντροαριστερή. Προς το παρόν, πάντως, δεν πείθεται ούτε το κόμμα: 41 βουλευτές, που στην πορεία μπορεί να φθάσουν και τους 100, απειλούν ότι δεν θα ψηφίσουν τα μεγάλα νομοσχέδια που θα έρθουν στη Βουλή. Υπό άλλες συνθήκες, και με δεδομένη την ακροδεξιά απειλή, ο πρόεδρος θα μπορούσε να κάνει ανασχηματισμό ή και να διαλύσει τη Βουλή. Τώρα δεν μπορεί να το κάνει, αφού ενδεχομένως να μη διαθέτει πλέον καν την πλειοψηφία…
Στο άλλο άκρο βρίσκεται ο Ματέο Ρέντσι, που θέλει να τα αλλάξει όλα. Το 40% που έλαβε το Δημοκρατικό του Κόμμα στις ευρωεκλογές μοιάζει να του ανάβει το πράσινο φως για ένα εντυπωσιακό aggiornamento. Κάποιοι υποστηρίζουν έτσι ότι η μοίρα της ευρωπαϊκής Αριστεράς θα κριθεί στη Ρώμη. Αλλοι διαφωνούν. Μάλλον θα συμβεί το αντίθετο, η μοίρα της ιταλικής Αριστεράς είναι αυτή που θα κριθεί στην Ευρώπη, έγραφε προχθές στη «Ρεπούμπλικα» ο ιστορικός και κοινωνιολόγος Μάρκο Ρεβέλι. Αν στις Βρυξέλλες επιβεβαιωθεί μια λογική των μεγάλων συμφωνιών δεν θα μείνει κανένα περιθώριο στην κυβέρνηση Ρέντσι για μια αριστερή πολιτική – αν υποθέσουμε ότι έχει μια τέτοια πρόθεση. Σύμφωνα με τον Ρεβέλι, η Αριστερά θα επιβιώσει μόνο αν ανατρέψει τις ευρωπαϊκές ισορροπίες που περιστρέφονται γύρω από έναν νεοφιλελεύθερο άξονα και αν συγκροτήσει έναν εναλλακτικό πόλο. 

ΕΠΙΡΡΟΗ. Αλλά αυτό είναι το σύνθημα της ριζοσπαστικής Αριστεράς, που εκφράζεται από τον ΣΥΡΙΖΑ, το Die Linke στη Γερμανία, το Μέτωπο της Αριστεράς στη Γαλλία και το καινούργιο κίνημα Podemos (Μπορούμε) στην Ισπανία. Με εξαίρεση το κόμμα του Αλέξη Τσίπρα, τα υπόλοιπα δεν έχουν μεγάλη επιρροή στις χώρες τους – και πολύ περισσότερο στην Ευρώπη. Το μόνο που μπορούν λοιπόν να κάνουν είναι να αναγκάσουν την Κεντροαριστερά να ριζοσπαστικοποιηθεί λίγο περισσότερο, όπως κάνει η Ακροδεξιά με την παραδοσιακή Κεντροδεξιά. Μέχρι εκεί. 
Στη Γερμανία, πάντως, οι Σοσιαλδημοκράτες κάνουν το αντίθετο. Αν και η προηγούμενη συγκατοίκησή τους με τον παραδοσιακό τους αντίπαλο οδήγησε στην εμφανή αποδυνάμωσή τους, δεν δίστασαν να την επαναλάβουν. Προφανώς πιστεύουν ότι η αλλαγή πολιτικής στην Ευρώπη θα επέλθει μέσα από τη ζύμωση, και όχι τη σύγκρουση. Ενα παράδειγμα είδαμε αυτήν την εβδομάδα με τις δηλώσεις του Ζίγκμαρ Γκάμπριελ υπέρ μιας πιο χαλαρής εφαρμογής του Συμφώνου Σταθερότητας, ώστε να διευκολυνθεί ο Ρέντσι. Η καγκελάριος Μέρκελ τον επανέφερε βέβαια στην τάξη, αλλά ένα βήμα έγινε.
Στην πραγματικότητα, η Κεντροαριστερά σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν διέρχεται κρίση. Στις πρόσφατες ευρωεκλογές έλαβε 25,4% έναντι 25% το 2009, αύξησε τις έδρες της κατά επτά και μείωσε την απόστασή της από το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα. Θα μπορούσε φυσικά να πάει ακόμη καλύτερα, ο στόχος της ήταν η πρώτη θέση. Οι ψηφοφόροι όμως έκριναν προφανώς ότι η απάντηση που έδωσε στην κρίση δεν ήταν η ενδεδειγμένη. Ή δεν ήταν τόσο πειστική.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ. Κι έτσι επανερχόμαστε στο αρχικό ερώτημα: η Αριστερά έχει λόγο ύπαρξης; Και αν όχι, μπορεί να πεθάνει; «Ζούμε μια ιστορική μετάλλαξη, το πέρασμα από τη μεταβιομηχανική κοινωνία σε μια άλλη που ακόμη οικοδομείται» τονίζει ο γάλλος κοινωνιολόγος Αλέν Τουρέν σε δηλώσεις του στη Ρεπούμπλικα. «Σε αυτήν τη φάση, δεν διέρχεται κρίση μόνο η Αριστερά, αλλά ολόκληρο το παραδοσιακό πολιτικό πλαίσιο. Αλλωστε, στη Γαλλία δεν έχει ακολουθηθεί ποτέ μια πραγματική αριστερή πολιτική. Απέναντι πάντως στην κρίση δημοκρατίας που διέρχεται η Ευρώπη, η Αριστερά πρέπει να αλλάξει ριζικά και να αποκαταστήσει έναν διάλογο με την κοινωνία. Για παράδειγμα, πρέπει να πάψει να θεωρεί ότι η κεντρική σύγκρουση εξακολουθεί να είναι ανάμεσα στους μισθωτούς και στις επιχειρήσεις. Η κατάσταση έχει αλλάξει και ένας λόγος είναι ότι ο βιομηχανικός καπιταλισμός έχει δώσει τη θέση του στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό. Αυτοί που συγκρούονται σήμερα είναι από τη μια πλευρά ο κόσμος της παραγωγής, στον οποίο ανήκουν τόσο οι μισθωτοί όσο και οι επιχειρήσεις, και από την άλλη ο κόσμος της κερδοσκοπίας, της διαφθοράς, των συντεχνιών, των τοπικών συμφερόντων».
Σύμφωνα με τον Τουρέν, η Αριστερά πρέπει να πάψει να δίνει έμφαση στη συλλογική διάσταση και να επαναφέρει στο κέντρο της πολιτικής της το άτομο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υπερασπιστεί τον καταναλωτικό ατομισμό ή τα εγωιστικά συμφέροντα, αλλά να αναλάβει την υπεράσπιση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μόνο έτσι θα έχει μέλλον. 
Μάλλον δεν εννοούσε αυτό πάντως ο Μανουέλ Βαλς όταν είπε ότι «πρέπει να επανεφεύρουμε τον εαυτό μας». Ο άνθρωπος που ήδη το 2009 χαρακτήριζε ξεπερασμένη τη λέξη «σοσιαλισμός» δεν άρθρωσε, σε τελευταία ανάλυση, κάτι πρωτότυπο. Προηγήθηκαν άλλοι. Μετά την εκλογική ήττα του 1978, ο Μισέλ Ροκάρ είχε ζητήσει να επανεξεταστεί το σοσιαλιστικό δόγμα που είχε σφραγιστεί τότε από το κοινό πρόγραμμα με το Κομμουνιστικό Κόμμα. Ακολούθησε ο Τόνι Μπλερ, που κατέκτησε το Εργατικό Κόμμα τη δεκαετία του ‘90 με το σύνθημα της επανίδρυσης και του Τρίτου Δρόμου. Και ύστερα ήρθε ο Ρέντσι, πραγματιστής και εικονοκλάστης, με την απαίτησή του για flessibilità (ευελιξία). 
Ούτε είναι η πρώτη φορά που προαναγγέλλεται ο θάνατος της Αριστεράς. Η συζήτηση αυτή έχει ξεκινήσει εδώ και έναν αιώνα, με τη συζήτηση των θέσεων του Εντουαρντ Μπερνστάιν για τη γερμανική σοσιαλδημοκρατία. Ακολούθησε η καταστροφή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Αριστερά χωρίστηκε σε σοσιαλδημοκρατία και κομμουνισμό. Η κρίση επιδεινώθηκε τη δεκαετία του ‘70, όταν αμφισβητήθηκε για πρώτη φορά η κεντρική θέση της εργατικής τάξης, και συνεχίστηκε την επόμενη δεκαετία, όταν για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο η νεωτερικότητα δεν συνέπεσε με την επέκταση των συλλογικών δικαιωμάτων. Μετά το τέλος των κομμουνιστικών κομμάτων που συνόδευσε την πτώση του Τείχους, πολλοί είχαν προβλέψει ότι ανάλογη τύχη θα είχαν και οι σοσιαλδημοκράτες. Με άλλα λόγια, η Αριστερά είναι μονίμως βαριά άρρωστη. Και μονίμως τη σκαπουλάρει. Γιατί;

ΤΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. Την απάντηση την έχει δώσει ο Νορμπέρτο Μπόμπιο, με το βιβλίο του «Δεξιά και Αριστερά». Σύμφωνα με τον ιταλό φιλόσοφο, ο λόγος για τον οποίο η Αριστερά είναι πάντα εδώ παρά τις τεράστιες κρίσεις και διασπάσεις που έχει ζήσει είναι η διαρκής παρουσία του προβλήματος των ανισοτήτων. «Το μόνο κριτήριο για τον ορισμό της Αριστεράς που αντιστέκεται στον χρόνο είναι η ισότητα» τονίζει. Ακόμη και σήμερα που δεν υπάρχει πλέον εργατική τάξη, οι ανισότητες είναι αβυσσαλέες. Η αποστολή της Αριστεράς είναι λοιπόν να βρει τη δύναμη, τα μέσα και την ψυχραιμία για να τις καταπολεμήσει. Αν δεν ξέρει τον τρόπο, ας ρωτήσει τον Πικετί. 
Γι’ αυτό, Μανουέλ, dédramatisez! Η Αριστερά δεν έχει λόγο να πεθάνει. Μπορεί βέβαια πάντα να αυτοκτονήσει. Και ο καλύτερος τρόπος να το κάνει είναι να διασπαστεί σε εκατό κομμάτια. Ο Ζαν Ντανιέλ, ο ιδρυτής του «Νουβέλ Ομπζερβατέρ», θυμήθηκε αυτή την εβδομάδα κάτι που είχε γράψει ο άραβας φιλόσοφος Ιμπν Χαλντούν: «Δεν υπάρχει σωτηρία χωρίς τη σύγκλιση, χωρίς την ένωση, χωρίς την ενότητα». Επτά αιώνες αργότερα, η φράση αυτή έχει πολλούς αποδέκτες.