Σε άνοδο ο δείκτης του θανάτου

Είναι η πρώτη διεθνής έρευνα μεγάλης κλίμακας που εξετάζει τη σχέση της οικονομικής κρίσης με τις αυτοκτονίες. Και το τελικό συμπέρασμα δεν προκαλεί καμία έκπληξη: από το 2008 ο αριθμός των ανθρώπων που έχουν θέσει τέλος στη ζωή τους έχουν αυξηθεί τόσο στη Βόρεια Αμερική όσο και στην Ευρώπη με λίγες εξαιρέσεις που απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και της Σχολής Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου, οι οποίοι άντλησαν στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία για Ολους της ΕΕ. Η συγκριτική μελέτη των στοιχείων επιβεβαίωσε την υπόθεση που είχε διατυπώσει το 1897 ο γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Εμίλ Ντιρκέμ: ότι οι οικονομικές κρίσεις δρουν επιβαρυντικά στο επίπεδο των αυτοκτονιών.

Η κρίση που ξέσπασε το 2008 στις ΗΠΑ με την κατάρρευση του πιστωτικού ιδρύματος Lehman Brothers και εξαπλώθηκε αμέσως στην Ευρώπη για να εξελιχθεί στη συνέχεια σε κρίση χρέους προκάλεσε μια αντιστροφή της τάσης. Ενώ ώς το 2007 οι αυτοκτονίες μειώνονταν στην Ευρώπη, από το 2008 και μετά άρχισε να καταγράφεται αύξηση των κρουσμάτων και το 2009 έφτασε στο 6,5%. Οπως διαπιστώθηκε, τουλάχιστον έως το 2011 το ποσοστό της αύξησης παρέμενε στα ίδια επίπεδα.

Αντιστροφή της τάσης σημειώθηκε και στον Καναδά, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η τάση ήταν αυξητική, η κρίση λειτούργησε ως καταλύτης επιτάχυνσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η αύξηση στον Καναδά ανάμεσα στο 2007 και το 2009 είναι 4,5%, ενώ στις ΗΠΑ η αύξηση την τριετία 2007-2010, 4,8%. Εκτός από τις ΗΠΑ, επιτάχυνση των αυξητικών τάσεων καταγράφηκε και στην Πολωνία. Αντιστροφή της τάσης καταγράφηκε στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα. Υπήρχε, όμως, και μια τρίτη – η πλέον ευάριθμη – κατηγορία χωρών στις οποίες δεν υπήρξε καμία ουσιαστική αλλαγή. Οι χώρες αυτές είναι η Αυστρία και η Σουηδία.

Το σουηδικό μοντέλο φαίνεται να είναι και σε αυτήν την περίπτωση το πλέον επιτυχημένο, καθώς υπάρχει το εξής προηγούμενο: μολονότι σημειώθηκε αύξηση της ανεργίας την περίοδο 1990-1991, τα κρούσματα αυτοκτονιών μειώθηκαν. Το συμπέρασμα επομένως είναι ότι υπάρχουν τρόποι για να κοπεί ο ομφάλιος λώρος που συνδέει τις οικονομικές κρίσεις με τις αυτοκτονίες.

Σύμφωνα με τους βρετανούς ερευνητές, τρεις παράγοντες μπορούν να συμβάλουν προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο πρώτος είναι η ιατρική φροντίδα: όπως φαίνεται από τα στοιχεία, οι περισσότεροι άνθρωποι που αφαιρούν τη ζωή τους πάσχουν από κλινική κατάθλιψη. Ο δεύτερος είναι να βοηθηθούν οι άνθρωποι που έχουν χάσει τη δουλειά τους να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας. Στις οικονομικές κρίσεις που σημειώθηκαν στην Ευρώπη την περίοδο 1970-2007 κάθε 100 δολάρια που επενδύθηκαν κατά κεφαλήν στις πολιτικές απασχόλησης οδήγησαν σε μείωση της σύνδεσης ανάμεσα στην ανεργία και τις αυτοκτονίες κατά 0,4%. Ο τρίτος παράγοντας είναι η ισότητα των φύλων στην αγορά εργασίας. Η συνθήκη αυτή μπορεί να μετριάσει τους κινδύνους για την ψυχική υγεία σε περιόδους οικονομικής κρίσης.  Αν για παράδειγμα η εργασία θεωρείται κυρίως ανδρική υπόθεση, τότε η απώλειά της είναι πιθανό να προκαλέσει μεγαλύτερο σοκ στους άνδρες που χάνουν τη δουλειά τους.

Τρεις κατά τα φαινόμενα είναι και οι βασικοί οικονομικοί λόγοι που οδηγούν έναν άνθρωπο να αφαιρέσει τη ζωή του. Ο πρώτος λόγος που μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη και ακολούθως σε αυτοκτονία είναι η απώλεια της εργασίας. Ενας άνεργος, δείχνουν τα στοιχεία, έχει δυόμισι φορές περισσότερες πιθανότητες να αυτοκτονήσει σε σχέση με έναν άνθρωπο που εργάζεται. Η συσσώρευση χρεών είναι ο δεύτερος λόγος. Σύμφωνα με παλαιότερες έρευνες, οι ψυχικά υγιείς που χρωστούν και αδυνατούν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους έχουν 1,33 φορές περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν ψυχολογικά προβλήματα από τους ψυχικά υγιείς που αντεπεξέρχονται στις οικονομικές τους υποχρεώσεις.

Ο τρίτος λόγος συνδέεται με τους δύο πρώτους. Είναι η κατάσχεση της οικίας που μπορεί να προκαλέσει ο συνδυασμός ανεργίας και χρεών. Οι άνθρωποι που χάνουν τα σπίτια τους έχουν 1,6 φορές περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν ψυχολογικά προβλήματα από αυτούς που εξακολουθούν να διατηρούν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους.

Στην οικονομική κρίση που διανύουμε η ανεργία, τα χρέη και οι κατασχέσεις ήταν βασικές συνέπειες. Η αύξηση των αυτοκτονιών επομένως στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη ήταν φυσικό επακόλουθο. Εξαίρεση στον κανόνα αποτέλεσε η Αυστρία όπου η αύξηση της ανεργίας δεν συνοδεύτηκε και από αύξηση των αυτοκτονιών.

ΔΙΧΤΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ. Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι η κρίση χτύπησε με διαφορετική ένταση τις χώρες της Ευρώπης. Στην Αυστρία, η αύξηση της ανεργίας δεν συνοδεύτηκε από περικοπές των επιδομάτων πρόνοιας, με αποτέλεσμα να μη διαρραγεί το κοινωνικό δίχτυ προστασίας. Στις άλλες χώρες, αντίθετα, το κοινωνικό κράτος δέχθηκε μεγαλύτερη πίεση με αποτέλεσμα να εκτεθούν σε μεγαλύτερο κίνδυνο οι ευπαθείς ομάδες.

Οι ερευνητές επισημαίνουν πάντως ότι απαιτείται περισσότερη έρευνα για τη σχέση ανάμεσα στις οικονομικές κρίσεις και τις αυτοκτονίες. Παράλληλα, όμως, υπογραμμίζουν τον σημαντικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Οπως αναφέρουν χαρακτηριστικά, η ιατρική κοινότητα είναι απαραίτητο να γνωρίζει ποιες είναι εκείνες οι μακροοικονομικές πολιτικές που μπορούν να επηρεάσουν την ψυχική υγεία των ασθενών. «Οι οικονομικές κρίσεις θα συνεχίσουν να μας τραυματίζουν αλλά δεν πρέπει να μας κάνουν να βλάπτουμε τον εαυτό μας».