Καταδικασμένοι να συνεργαζόμαστε

Τέσσερις σημαντικές επέτειοι συμπίπτουν φέτος στον κόσμο. Είναι η 100ή επέτειος από την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η 70ή επέτειος της απόβασης στη Νορμανδία, η 25η επέτειος τόσο της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ όσο και της άγριας καταστολής στην Πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνου. Πριν από 100 χρόνια, η εύθραυστη τάξη της Ευρώπης κατέρρευσε. Πριν από 70 χρόνια, οι δημοκρατίες εξαπέλυσαν επίθεση εναντίον της απολυταρχικής Ευρώπης. Πριν από 25 χρόνια, η Ευρώπη έγινε ολόκληρη και ελεύθερη, ενώ η Κίνα επέλεξε την οικονομία της αγοράς και το κομματικό κράτος. Αν υπάρχει ένα μάθημα να αντλήσουμε από τον τελευταίο αιώνα, σημειώνει στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» ο Μάρτιν Γουλφ, αυτό είναι πως είμαστε καταδικασμένοι να συνεργαζόμαστε. Οπως είναι καταδικασμένες να συνεργαστούν Δύση και Ρωσία στην περίπτωση της Ουκρανίας. Παράλληλα, όμως, παραμένουμε «αφοσιωμένοι στις “φυλές” μας».

Το 1913, θυμίζει ο βρετανός δημοσιογράφος και οικονομολόγος, η Ευρώπη ήταν το οικονομικό και πολιτικό κέντρο του κόσμου. Παρήγε το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής. Οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες ήλεγχαν, άμεσα ή έμμεσα, το μεγαλύτερο κομμάτι του πλανήτη. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις κυριαρχούσαν στο παγκόσμιο εμπόριο. Αλλά η αντιπαλότητα μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεων διέλυσε αυτόν τον κόσμο. Ο πόλεμος οδήγησε στη ρωσική (και τις επακόλουθες) κομμουνιστικές επαναστάσεις. Μετατόπισε την οικονομική ισχύ στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Αφησε την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα στο έλεος των ΗΠΑ, κύριου πιστωτή πλέον του κόσμου. Κατέστρεψε την ευρωπαϊκή αυτοπεποίθηση. Και ό,τι δεν έκανε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, το έκαναν η Μεγάλη Υφεση, ο ναζισμός και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μέχρι να φτάσει η D-Day, η παγκόσμια οικονομία είχε πια διαλυθεί, η Ευρώπη είχε εξαντληθεί, το Ολοκαύτωμα είχε ολοκληρώσει την καταστροφή.

Ο μεταπολεμικός διχασμός της Ευρώπης ήταν μια τραγωδία, αν και αναπόφευκτη τραγωδία: οι ΗΠΑ δεν επρόκειτο να έρθουν σε σύγκρουση με την ΕΣΣΔ αμέσως μετά τη συμμαχία τους μαζί της. Προστάτευσαν όμως την ελευθερία της Δυτικής Ευρώπης μέσω του ΝΑΤΟ και ξεκίνησαν την ανασυγκρότηση της ευρωπαϊκής και της διατλαντικής οικονομίας μέσω του σχεδίου Μάρσαλ, του Οργανισμού Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας και της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου. Στο μεταξύ, η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα από έξι κράτη το 1951 οδήγησε σταδιακά στη σημερινή ΕΕ των 28.

Το 1989 σηματοδότησε το τέλος της ψυχροπολεμικής διαίρεσης της Ευρώπης. Ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ είχε ήδη βάλει την Κίνα στον δρόμο της «μεταρρύθμισης και του ανοίγματος» το 1978. Αλλά η αποκήρυξη των πολιτικών μεταρρυθμίσεων του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ τη χρονιά των δημοκρατικών επαναστάσεων καθόρισε τη φύση της ανάπτυξης στην Κίνα: μια σύνθεση ανάμεσα σε μια οικονομία της αγοράς από κάτω προς τα πάνω και ένα πολίτευμα αυστηρά ελεγχόμενο από πάνω προς τα κάτω.

Η παγκοσμιοποίηση είναι ένα περίοπτο χαρακτηριστικό της τελευταίας 25ετίας. Ηταν επίσης μια περίοδος επιτευγμάτων, κυρίως μιας ταχείας μείωσης του ποσοστού των ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες ακραίας ένδειας καθώς και της εκπληκτικής ανόδου της Κίνας και της Ινδίας. Οπως όμως η Μεγάλη Υφεση, έτσι και η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση έπληξε την παγκοσμιοποίηση. Αλλά ακόμη πιο σημαντικές είναι οι πολιτικές πιέσεις, όπως ακριβώς πριν από το 1914. Η ένταση ανάμεσα στην οικονομική ενοποίηση και στον πολιτικό διχασμό παραμένει η αχίλλειος πτέρνα της οποιασδήποτε παγκόσμιας ενοποιημένης οικονομίας. Σήμερα, η Ρωσία θέλει να εκδικηθεί για όσα θεωρεί ότι υπέστη και η Κίνα επιζητεί ακόμα πιο ενεργό ρόλο. Τα πυρηνικά όπλα μειώνουν τις πιθανότητες μιας άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης αλλά δεν τις εκμηδενίζουν. Θα καθιστούσαν, επιπλέον, τις συνέπειες πολύ χειρότερες.

Καταδικασμένοι να συνεργαζόμαστε, λοιπόν – αυτό είναι το δίδαγμα σύμφωνα με τον Μάρτιν Γουλφ. Και παράλληλα, σε μια συνεχή ένταση ανάμεσα στη συνεργασία και τη σύγκρουση. Τον τελευταίο αιώνα, η ανθρωπότητα βίωσε ακραία παραδείγματα και των δύο. Η ιστορία του επόμενου αιώνα, καταλήγει ο βρετανός δημοσιογράφος και οικονομολόγος, θα διαμορφωθεί με βάση τον τρόπο που θα προσεγγίσουμε πολύ παρεμφερείς επιλογές.

Ο κόσμος έκανε τον τελευταίο αιώνα έναν πλήρη κύκλο, έστω και με τις μεγάλες αλλαγές που συντελέστηκαν. Και σημαδεύεται από ορισμένες οικείες πιέσεις: η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά κάνει ρίμες.