Είναι ο Ματέο Ρέντσι ο νέος Μπλερ;

Το «κόλπο γκρόσο» είναι ιταλική έκφραση. Αλλά ακόμη κι αν δεν υπήρχε, οι Ιταλοί θα έπρεπε να την εφεύρουν για να περιγράψουν τον άθλο του Ματέο Ρέντσι στις ευρωεκλογές. Με το 40,2% που πήρε το κόμμα του, ο 39χρονος πρωθυπουργός της Ιταλίας πέτυχε τρία πράγματα. Το πρώτο είναι ότι – έστω και έμμεσα – βαπτίστηκε στην κολυμβήθρα της λαϊκής νομιμοποίησης. Το δεύτερο, ότι θριάμβευσε σε συνθήκες χαλαρής ψήφου, γεγονός που τον ισχυροποιεί ακόμη περισσότερο. Το τρίτο – και πιο σημαντικό – είναι ότι αντίθετα από το ελληνικό πολιτικό σύστημα που, για πρώτη φορά στη Μεταπολίτευση, έχει εισέλθει σε φάση ιταλοποίησης, εκείνος οδηγεί την πολιτική ζωή της χώρας του σε μια φάση ελληνοποίησης προ Μνημονίου: δηλαδή σε ισχυρά κόμματα που μπορούν να δώσουν σταθερές κυβερνήσεις.
Ελλάδα και Ιταλία κινούνται για ακόμη μία φορά σε αντίθετες τροχιές. Εδώ, η εποχή των μεγάλων κομμάτων φαίνεται να έχει περάσει – το αποδεικνύει περίτρανα η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ που σε συνθήκες σοβαρής οικονομικής κρίσης και έντονης κοινωνικής δυσαρέσκειας παραμένει κολλημένος κάπου στο 28%. Εκεί, φαίνεται να εκπληρώνεται σιγά σιγά ο στόχος εκείνων που υποστηρίζουν ότι με τη δημιουργία μιας ισχυρής Κεντροδεξιάς και μιας ισχυρής Κεντροαριστεράς που θα εναλλάσσονται στην εξουσία η Ιταλία θα απαλλαγεί επιτέλους από το φάντασμα των συχνών εκλογικών αναμετρήσεων. Εδώ, το πολιτικό σύστημα ετοιμάζεται να ζήσει την εμπειρία της απλής αναλογικής. Εκεί, θέλει να απαλλαγεί από τον βραχνά. Ο Ρέντσι προωθεί έναν εκλογικό νόμο ο οποίος θα εξαφανίσει από τη μία τα μικρά κόμματα και από την άλλη δεν θα κάνει τους Ιταλούς να κοιμούνται το βράδυ με κυβέρνηση και να ξυπνάνε το επόμενο πρωί χωρίς αυτήν.

Επίκληση στον Σίλβιο Μπερλουσκόνι

Βοηθούντος του Σίλβιο Μπερλουσκόνι, που εξακολουθεί να κυριαρχεί στον χώρο της Κεντροδεξιάς, ο Ρέντσι θα πετύχει και αυτόν τον στόχο. Η αποστολή δεν ήταν εύκολη. Οι ορθόδοξοι της Κεντροαριστεράς θα προτιμούσαν να μιλήσουν απευθείας με τον διάβολο. «Μα αν δεν μιλήσω με τον Μπερλουσκόνι για τον εκλογικό νόμο, με ποιον θα μιλήσω; Με τον σκύλο του;» ήταν το αφοπλιστικό επιχείρημα του Ρέντσι. Αυτή η επίκληση σε μια κοινή λογική χωρίς ιδεολογικά χαρακτηριστικά είναι ένα από τα βασικά όπλα του Ρέντσι στην αρένα της ιταλικής πολιτικής ζωής. Είναι ένα μεταϊδεολογικό στυλ που παγώνει τους οπαδούς της κομματικής ορθοδοξίας αλλά εισπράττεται σχεδόν με ανακούφιση από το κουρασμένο εκλογικό σώμα. Επειτα, ο Ρέντσι είναι μεθοδικός. Μοιάζει σχεδόν παράξενο για έναν πολιτικό ο οποίος χαρακτηρίζεται από μια βιασύνη, που παραπέμπει σε μια κάποια νεανική ορμή. Αν και όλες του οι κινήσεις όμως δείχνουν να είναι προϊόν παρόρμησης, στην πραγματικότητα κρύβουν έναν πολύ προσεκτικό σχεδιασμό.
Με άλλα λόγια, ο Ρέντσι δεν εισήλθε στην κεντρική πολιτική σκηνή σαν μαθητευόμενος μάγος αλλά ως ένας ηγέτης που ήξερε πολύ καλά τι πρέπει να κάνει. Είναι κάτι που φάνηκε από το διπλό ταμπλό στο οποίο κινήθηκε αμέσως μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας τον περασμένο Φεβρουάριο. Από τη μία πλευρά ανακοίνωσε ένα πακέτο αρκετών δισ. για την ανακούφιση των οικονομικά ασθενεστέρων και την ενίσχυση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Από την άλλη επισήμανε στους συμπατριώτες του ότι για να αποκτήσει η χώρα τους ισχυρή φωνή στην Ευρώπη θα πρέπει να «κάνουμε τα μαθήματά μας στο σπίτι». Πρακτικά, ο Ρέντσι ήθελε να του δοθεί το πράσινο φως από τις Βρυξέλλες να κλείσει το έλλειμμα στο 2,9% αντί στο 2,6% (σε κάθε περίπτωση κάτω από το 3%) και παράλληλα να κόψει από τις αμυντικές δαπάνες.
Για το πρώτο γκρίνιαξε ο Ζοζέ Μπαρόζο, για το δεύτερο ο Μπαράκ Ομπάμα. Το Βερολίνο, όμως, είδε με ένα σχετικό ενδιαφέρον τα «ρεντσινόμικς», ενώ το Παρίσι βρήκε τη φόρμουλα που θα έβγαζε τον Φρανσουά Ολάντ από το τέλμα, στο οποίο είχε περιέλθει. Ο γάλλος πρόεδρος δεν είχε παρά να μιμηθεί τον ιταλό πρωθυπουργό.
Είναι αυτό το διπλό ταμπλό που επέτρεψε στον Ρέντσι να αναχαιτίσει την επέλαση του Μπέπε Γκρίλο και να τον περιορίσει στο 21,2%. Και είναι το διπλό ταμπλό που του επιτρέπει σήμερα να εμφανίζεται στην Ευρώπη ως ηγέτης της μεγαλύτερης πολιτικής δύναμης της ηπείρου. Δεν είναι μόνο θέμα συμβολισμού. Το 40% είναι μια προίκα που επιτρέπει στον Ρέντσι να διεκδικήσει για την Ιταλία διάφορες θέσεις που χηρεύουν – ακόμη και τη θέση του προέδρου της Κομισιόν. Σύμφωνα με τον ιταλό πρωθυπουργό, η συγκυρία δεν θα μπορούσε να είναι πιο ευνοϊκή. Η Ιταλία παίρνει αυτές τις ημέρες τη σκυτάλη της προεδρίας της ΕΕ από την Ελλάδα. Πιθανότατα θα αποδειχθεί πολύ ωραίο για να βγει αληθινό. Αλλά σε αυτούς τους έξι μήνες ιταλικής πρωτοκαθεδρίας ο Ρέντσι φιλοδοξεί να αλλάξει την Ευρώπη μετατοπίζοντας τον άξονα από το δίπολο πειθαρχία – λιτότητα στο δίπολο πειθαρχία – ανάπτυξη. Από τα «μερκελνόμικς» στα «ρεντσινόμικς».

Ποτέ όπως ο Αλέξης Τσίπρας

Για να κερδίσει το στοίχημα της αξιοπιστίας, ο Ματέο Ρέντσι χρειάστηκε να αποφύγει μερικές παγίδες. Απέφυγε, για παράδειγμα, να συστηθεί στην κοινή γνώμη της χώρας του ως ρεπλίκα του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ ή να υποστηρίξει ότι ένα ευτυχές μέλλον βρίσκεται στο αμέριμνο παρελθόν της εποχής του Μπερλουσκόνι. Δείχνει να έχει αντιληφθεί απολύτως ότι όχι μόνο ο κόσμος δεν έχει καμία σχέση με τον κόσμο της δεκαετίας του 1970, αλλά ότι δεν υπάρχει σημείο επαφής ούτε καν με τον κόσμο του 2009.
Με άλλα λόγια, δεν διέπραξε το σφάλμα που διαπράττει ο Αλέξης Τσίπρας όταν υποδύεται τον Ανδρέα Παπανδρέου ή όταν αφήνει να εννοηθεί ότι μια μελλοντική κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ θα είναι περίπου μια κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή, ενδεχομένως πιο αριστερή στην κοινωνική της πολιτική αλλά εξίσου γενναιόδωρη σε προσλήψεις και σπατάλες.
Η δεύτερη παγίδα που απέφυγε ο Ρέντσι ήταν να ηγηθεί μιας συμμαχίας Νοτίων για να αναπαραγάγει το στερεότυπο της σύγκρουσης με τον Βορρά. Στην ουσία, απέφυγε τον κίνδυνο να υποδυθεί τον αρχηγό των Γενναίων του Μπρανκαλεόνε, δηλαδή να φλερτάρει με μια γραφικότητα που θα τον εξέθετε στο εσωτερικό της χώρας του και θα του έκλεινε τις πόρτες στο εξωτερικό. Αποφεύγοντας αυτές τις παγίδες, απαλλάχθηκε συγχρόνως από το βάρος μιας διγλωσσίας που θα υπονόμευε το κύρος του μέσα – έξω. Ο Ρέντσι εσωτερικού είναι ο ίδιος με τον Ρέντσι εξωτερικού. Δεν υιοθετεί μια επαναστατική ρητορική εντός συνόρων και μια στρατηγική καθησυχασμού εκτός. Ξέρει εξάλλου ότι τα σύνορα έχουν καταργηθεί προ πολλού στην Ευρώπη. Από μία άποψη, η κρίση μάς έφερε πιο κοντά.

Αναφορά στον Τόνι Μπλερ

Τα μέσα ενημέρωσης αγαπούν τις συγκρίσεις με το παρελθόν. Αν υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει παρθενογένεση, από πού κρατάει η σκούφια του Ματέο Ρέντσι; Οι φίλοι του τον θυμούνται να μη θέλει να χάνει στην μπάλα. Οσοι έχουν κολλήσει πολλά ένσημα τηλοψίας στην Ιταλία τον θυμούνται κάπου στα 20 του χρόνια να γυρίζει τον «Τροχό της τύχης», να αποσπά τον θαυμασμό του τηλεοπτικού κοινού φεύγοντας από το στούντιο με μερικά εκατομμύρια λιρέτες στις τσέπες και μετά να το συγκινεί δηλώνοντας ότι θα διαθέσει τα χρήματα για να βοηθήσει την οικογενειακή επιχείρηση. Ο Ρέντσι κέρδισε τα λεπτά της δημοσιότητας που του αναλογούσαν και μετά ρίχθηκε στην πολιτική.
Ηταν κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1990 όταν εξελέγη περιφερειακός σύμβουλος στη Φλωρεντία με το Λαϊκό Κόμμα. Την ίδια περίοδο, η Πρώτη Δημοκρατία στην Ιταλία έπνεε τα λοίσθια και ο μεγιστάνας των μέσων ενημέρωσης Σίλβιο Μπερλουσκόνι ξαναγεννιόταν ως αντικομμουνιστής σωτήρας. Η Χριστιανική Δημοκρατία κατέρρεε κάτω από το βάρος της επιχείρησης Καθαρά Χέρια και παράλληλα το Κομμουνιστικό Κόμμα θαβόταν στα ερείπια της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου.
Πού μπορούσε να κοιτάξει κανείς; Στη Βρετανία του Τόνι Μπλερ. Εκεί γραφόταν το μοναδικό success story της Κεντροαριστεράς στην Ευρώπη εκείνη την εποχή. Ο Τρίτος Δρόμος του Μπλερ ήταν ένας οδικός χάρτης που έδειχνε ότι η Κεντροαριστερά μπορούσε να υπάρξει και χωρίς τις ιδεολογικές της αγκυλώσεις. Ο Μπλερ απαξιώθηκε με τον πόλεμο του Ιράκ αλλά ο Ρέντσι δεν ξέχασε τον βρετανό ινστρούχτορά του. Δεν έκρυψε ποτέ τον θαυμασμό του γι’ αυτόν, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις έχει ακούσει τον πρώην πρωθυπουργό της Βρετανίας να μιλάει κολακευτικά για τον ίδιο.
Κάπως απροσδόκητα, με καλά λόγια μίλησε και η Ανγκελα Μέρκελ στην πρώτη συνάντηση που είχαν οι δυο τους στο Βερολίνο μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας. Τα ιταλικά Μέσα ορκίζονταν ότι η καγκελάριος με το τευτονικό αίμα «μαγεύτηκε» από τον λατίνο πρωθυπουργό. Ενδεχομένως να υπάρχει ένα στοιχείο υπερβολής στην περιγραφή της σχέσης. Αν πάντως ο 39χρονος Ματέο πετύχει τον στόχο του στην Ιταλία και την Ευρώπη, θα πρέπει να πουν κι άλλοι αυτό που πρώτοι είπαν οι Γάλλοι: «Κάν’ το όπως ο Ρέντσι».

Τέσσερις χρονιές-σταθμοί

2009 – Δήμαρχος με 60%
Στις 22 Ιουνίου και σε ηλικία 34 ετών ο Ρέντσι εκλέγεται δήμαρχος της Φλωρεντίας, με 59,96%. Σε διάφορες δημοσκοπήσεις κατά τη διάρκεια της θητείας του ανακηρύσσεται ο πιο αγαπημένος δήμαρχος των Ιταλών

2010 – Απόσυρση «δεινοσαύρων»
Ο Ματέο Ρέντσι εισάγει στο πολιτικό λεξιλόγιο της Ιταλίας τον όρο «rottamazione» με στόχο την παλιά ηγεσία της Κεντροαριστεράς. Ο όρος σημαίνει «απόσυρση» και χρησιμοποιείται για τα αυτοκίνητα που προορίζονται για τα παλιοσίδερα. Η μεταφορά δεν αρέσει καθόλου στους «δεινόσαυρους» που εγκαλούν τον Ρέντσι ακόμη και για έλλειψη πολιτικού πολιτισμού. Αλλά εκείνος επιμένει: «Απόσυρση χωρίς κίνητρα» για την παλιά φρουρά, που τελικά υποκύπτει. Πρώτα ο Βάλτερ Βελτρόνι, ο ιδρυτής του Δημοκρατικού Κόμματος, και έπειτα ο πρώην πρωθυπουργός Μάσιμο ντ’ Αλέμα ανακοίνωσαν ότι δεν θα ήταν υποψήφιοι στις βουλευτικές εκλογές του 2013. Το επόμενο «θύμα» ήταν ο Πιερ Λουίτζι Μπερσάνι, παλιά καραβάνα και υποψήφιος πρωθυπουργός στις εκλογές. Ο Μπερσάνι «ήρθε πρώτος αλλά δεν νίκησε» κατά τη διατύπωση του ίδιου. Ο Ρέντσι περίμενε απλώς την παραίτησή του.

2013 – Γραμματέας και ρυθμιστής
Στις 9 Ιουλίου ο Ρέντσι επιβεβαιώνει με συνέντευξή του στην «Ρεπούμπλικα» την πρόθεσή του να διεκδικήσει την ηγεσία του Δημοκρατικού Κόμματος. Ηταν η δεύτερη απόπειρα να ηγηθεί της Κεντροαριστεράς μετά την ήττα του από τον Μπερσάνι στις προκριματικές του 2012 για το χρίσμα του υποψήφιου πρωθυπουργού. Αυτή τη φορά όμως είναι το απόλυτο φαβορί. Στις 8 Δεκεμβρίου εκλέγεται γραμματέας με 67,5%. Από τη θέση του νέου ηγέτη της Κεντροαριστεράς προσφέρει στήριξη στον πρωθυπουργό Ενρίκο Λέτα, στην κυβέρνησή του το PD είναι βασικός εταίρος. Ολοι, όμως, ξέρουν ότι είναι θέμα χρόνου να τραβήξει προς το μέρος του την καρέκλα του πρωθυπουργού για να καθήσει ο ίδιος.

2014 – Ο νεότερος πρωθυπουργός
Ο Ρέντσι «γκρινιάζει» συνεχώς ότι ο Λέτα και η κυβέρνησή του κινούνται με πολύ αργούς ρυθμούς. Στις αρχές Φεβρουαρίου συγκαλεί εκτάκτως την κεντρική επιτροπή του κόμματος, η οποία αποφασίζει με συντριπτική πλειοψηφία την αντικατάσταση του πρωθυπουργού. Λίγες ημέρες μετά ο Ρέντσι λαμβάνει εντολή σχηματισμού κυβέρνησης από τον πρόεδρο Ναπολιτάνο. Στις 22 του μήνα ορκίζεται πρωθυπουργός – ο νεότερος στην Ιστορία της Ιταλίας – και αμέσως μετά εξαγγέλλει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα 90 δισ. ευρώ, στόχος του οποίου είναι η επανεκκίνηση της οικονομίας και η ανακούφιση των ιταλών πολιτών που έχουν πληγεί από την κρίση. Ο συνδυασμός περικοπών και παροχών που εξήγγειλε ο ιταλός πρωθυπουργός βαφτίζεται «ρεντσινόμικς» από τα μέσα ενημέρωσης. Το Βερολίνο εμφανίζεται επιφυλακτικό με το πρόγραμμα, οι Βρυξέλλες δυσφορούν.