[Κιόσκι] Το κλισέ του πορτοκαλί παραδείσου

Πριν από μερικές ημέρες οι συντάκτες του Africa Is a Country, ενός μπλογκ που καταγράφει με επιμέλεια τις παρανοήσεις της Δύσης σχετικά με τη Μαύρη Ηπειρο, ανάρτησαν ένα κολάζ με 36 εξώφυλλα βιβλίων τα οποία έχουν γραφτεί από Αφρικανούς. Η καταγωγή των συγγραφέων είναι και ο μοναδικός συνεκτικός κρίκος ανάμεσα σε αυτά τα βιβλία. Οι ιστορίες που αφηγούνται είναι πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, διαφορετικό είναι ασφαλώς και το στυλ της αφήγησης, διαφορετικό είναι και το κοινωνικό περιβάλλον, το πολιτικό φόντο και φυσικά ο γεωγραφικός τόπος όπου εκτυλίσσεται κάθε ιστορία.

Η Νιγηρία, η Ζιμπάμπουε και η Νότια Αφρική, η Μποτσουάνα, η Ζάμπια και η Μοζαμβίκη είναι διαφορετικές χώρες μιας ηπείρου. Αλλά, όπως φαίνεται, στο μυαλό των δυτικών εκδοτών τους διαθέτουν όλες τους από τουλάχιστον μία ακακία που στέκει αγέρωχη με φόντο ένα πύρινο ηλιοβασίλεμα. Η ακακία εμφανίζεται σε όλα τα εξώφυλλα, όπως και η σφαίρα του ήλιου που βάφει τα πάντα πορτοκαλί. Σε κάποια από αυτά – όχι σε όλα, αλλά πάντως όχι σε λίγα – εμφανίζεται και μια αντιλόπη, προφανώς ως αντιπροσωπευτικό δείγμα της πανίδας. «Τα εξώφυλλα των περισσότερων μυθιστορημάτων» σχολίαζαν οι συντάκτες του μπλογκ, «μοιάζουν να έχουν σχεδιαστεί από κάποιον του οποίου η ιδέα για την Αφρική έχει διαμορφωθεί από την ταινία της Ντίσνεϊ “Ο βασιλιάς των λιονταριών”».

Ο δημοσιογράφος του Atlantic Μάικλ Σίλβερμπεργκ αναζήτησε μια εξήγηση από τον Πίτερ Μέντελσαντ, έναν από τους πιο γνωστούς σχεδιαστές εξωφύλλων. Οφείλεται στην έλλειψη έμπνευσης αυτή η μονότονη επανάληψη ενός κλισέ; «Η αιτία του προβλήματος» του απάντησε εκείνος, «βρίσκεται σε ένα είδος οκνηρίας, τόσο ατομικής όσο και συλλογικής». Η Δύση έχει μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα για την Αφρική και την αναπαράγει με την αυταρέσκεια του αδαούς που δεν ενδιαφέρεται να ψάξει κάτι λίγο παραπάνω. Οι αφρικανοί συγγραφείς έχουν περίπου την υποχρέωση να συντονίζονται μεταξύ τους όπως τα μέλη μιας ορχήστρας.

Η Αφρική είναι ένα από πιο παλιά θύματα των στερεοτύπων. Την εποχή του σκλαβοπάζαρου ήταν ένα μέρος το οποίο κατοικείτο από άγριους που τιθασεύονταν μόνο με το μαστίγιο. Οι άγριοι έμειναν και μετά το τέλος της δουλείας, αλλά προστέθηκε μια πινελιά εξωτισμού. Από αυτό τον συνδυασμό προκύπτει η εικόνα που έχουμε σήμερα για την Αφρική. Είναι ένας πορτοκαλί παράδεισος που πολύ συχνά μπορεί να γίνει επικίνδυνος. Κυρίως, όμως, είναι ενιαίος γεωγραφικός χώρος χωρίς σύνορα, δηλαδή περίπου αυτό που πασχίζει να γίνει η Ευρώπη αλλά δεν μπορεί, πιθανότατα επειδή το εξώφυλλο του «Θάνατος στη Βενετία» του Τόμας Μαν εικονογραφείται με μια γόνδολα, ενώ το «Σάββατο» του Ιαν ΜακΓιούαν με το ΒΤ Tower.