Στον πυρετό της απληστίας

O Μάτι Μπεργκ είναι αυτόχθων της Βόρειας Σουηδίας που μεγάλωσε με την αυστηρή προειδοποίηση του πατέρα του: «Οταν έρχεται καταιγίδα, μην πηγαίνεις στο βουνό. Ειδικά εάν βλέπεις αστραπές». Εδώ και αιώνες οι ιθαγενείς Σάμι γνωρίζουν ότι στη Λαπωνία, τη γη των προγόνων τους, υπάρχουν υπερμαγνητικά μεταλλεύματα. Εκείνο που ο τελευταίος γηγενής λαός της Ευρώπης δεν γνωρίζει είναι ότι τα μεταλλεύματα αυτά βρίσκονται μαζί με το μεγαλύτερο κοίτασμα σιδήρου στον κόσμο και ότι αυτή η σύμπτωση, στην εποχή της εμπορικής εκμετάλλευσης των πάντων, θα μπορούσε να αποτελέσει την ταφόπλακα της αρχαίας κουλτούρας τους.

Η ξαφνική αύξηση της παγκόσμιας τιμής των ορυκτών που ενισχύεται από μια δίψα για χάλυβα στην Κίνα των μεγάλων κατασκευών και η τεχνολογική πρόοδος ωθούν τις εταιρείες να τρυπήσουν περιοχές τις οποίες παλαιότερα δεν θεωρούσαν κερδοφόρες. Η όμορφη σουηδική Λαπωνία είναι γεμάτη με πιθανά ορυχεία. Στην Κιρούνα, τη βορειότερη πόλη της Σουηδίας που απέχει περίπου 65 χιλιόμετρα από τον πολικό κύκλο, η κίνηση εργολάβων και επιχειρηματιών είναι συνεχής. Ολοι βλέπουν μια ευκαιρία για μεγάλες επιχειρηματικές συμφωνίες σε αυτή την παγωμένη και απομακρυσμένη πόλη.

Οι τοπικές Αρχές και ο πληθυσμός καλωσορίζουν την εξόρυξη, όμως, όπως και οι Σάμι, φοβούνται ότι η απληστία θα καταλήξει να καταστρέψει τον φυσικό παράδεισό τους. Για το σουηδικό κράτος, όλα αυτά σημαίνουν εντυπωσιακή αύξηση εσόδων τη στιγμή που οι ευρωπαϊκές οικονομίες αγωνίζονται στη διεθνή αγορά. Παρά το γεγονός ότι οι προβλέψεις δείχνουν μια μικρή πτώση της ζήτησης κάποιων ορυκτών, η Μαρί Βίκμπεργκ, σύμβουλος του υπουργείου Βιομηχανίας, πιστεύει ότι «όσο αυξάνεται παγκοσμίως η μεσαία τάξη, εμείς θα συνεχίσουμε να διατηρούμε την ηγετική μας θέση στην ΕΕ». Η Σουηδία εξορύσσει το 90% της συνολικής παραγωγής σιδήρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση, ενώ είναι πρώτη και στην παραγωγή μολύβδου. Είναι δεύτερη μετά τη Φινλανδία στην παραγωγή χρυσού.

Περίπου δέκα χιλιόμετρα από την Κιρούνα, ο 33χρονος Νίιλα Ινγκα δίνει οδηγίες στη γλώσσα των Σάμι στους ταράνδους του που βόσκουν στις εκτάσεις οι οποίες συνήθως είναι καλυμμένες από το χιόνι έως τα μέσα Απριλίου. Βρίσκεται σε ένα από κέντρα της κοινότητας, το Λαέβας, όπου οι Σάμι πηγαίνουν και φεύγουν μαζί με τους ταράνδους. Τα ζώα ακολουθούν τη νομαδική ζωή αυτού του λαού. Η χρονιά για τους Σάμι αρχίζει τον Μάιο όταν γεννιούνται οι νέοι τάρανδοι. Ζώα και βοσκοί κατεβαίνουν από τα βουνά στις πεδιάδες μόλις πέσει το πρώτο χιόνι. Τον Σεπτέμβριο έρχεται η ώρα της σφαγής και της πώλησης του κρέατος, του δέρματος και των κεράτων. Αυτό γίνεται εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Από τους περίπου 80.000 Σάμι της Σκανδιναβίας και της Ρωσίας – περίπου 20.000 κατοικούν στη Σουηδία – δεν ζουν όλοι όπως ο Ινγκα με τους ταράνδους. Οι περισσότεροι έχουν εγκατασταθεί στις πόλεις και έχουν ουσιαστικά χάσει κάθε επαφή με την κουλτούρα τους, έπειτα από χρόνια διακρίσεων και προσπαθειών αφομοίωσής τους από τις Αρχές. Οι σχέσεις με τους «Σουηδούς» έχουν βελτιωθεί σημαντικά και οι νέες γενιές είναι περισσότερο διεκδικητικές, επιδιώκοντας να ξαναβρεθεί η ταυτότητα των Σάμι. «Οι Σουηδοί πλέον μας αποδέχονται ως ιθαγενείς. Τους αρέσει να βγάζουν φωτογραφίες μαζί μας, όμως εμείς θέλουμε δικαιώματα και τα εδάφη των προγόνων μας» λέει ο Ινγκα. Για τους Σάμι οι τάρανδοι παραμένουν η βασική αναφορά από την οποία εξαρτώνται και οι άλλες πηγές εισοδήματος όπως ο τουρισμός και η λαϊκή καλλιτεχνία. Χωρίς τους ταράνδους, λένε, θα μετατραπούν σε μια απολιθωμένη κουλτούρα, σε έναν ανθρώπινο ζωολογικό κήπο μέσα στο χιόνι. «Εάν οι τάρανδοι δεν μετακινηθούν, ο πολιτισμός μας θα πεθάνει μαζί τους. Για παράδειγμα, η γλώσσα μας επέζησε χάρη στους ταράνδους» εξηγεί ο Ινγκα περιγράφοντας πως υπάρχουν 100 λέξεις προκειμένου να περιγραφεί η κατάσταση του χιονιού απ’ όπου διέρχονται οι τάρανδοι.  
Αυτό που στη γλώσσα των ορυχείων είναι γνωστό ως «σούπερ κύκλος», δηλαδή ο τετραπλασιασμός της τιμής συγκεκριμένων μεταλλευμάτων μέσα σε 10 χρόνια,  απασχολεί τον Μπεργκ. Πιστεύει ότι ο πολλαπλασιασμός των ορυχείων και των συναφών υποδομών δημιουργεί μια σοβαρή απειλή. Στα ορυχεία προστίθενται αιολικά πάρκα, η αποψίλωση και η κλιματική αλλαγή, που επίσης απειλούν την επιβίωση των ταράνδων στη Λαπωνία.

Η Αν-Κατρίν Φρέντρικσον, δικηγόρος για την κοινότητα της Κιρούνα, επιβεβαιώνει τις προβλέψεις του Μπεργκ. Πιστεύει ότι χωρίς τα ορυχεία η πόλη δεν θα υπήρχε καθώς εξασφαλίζουν την αεροπορική και οδική σύνδεση της περιοχής και την κατανάλωση. Θυμάται την ερήμωση της περιοχής και τη μαζική μετανάστευση των νέων τη δεκαετία του ’80, όταν η τιμή του σιδήρου είχε πέσει πολύ. Αυτή η ανάμνηση είναι που εξασφαλίζει και τη συναίνεση της πλειοψηφίας των κατοίκων οι οποίοι όμως, όπως λέει, έχουν αρχίσει να σκέφτονται ότι «όλα αυτά ίσως είναι λίγο υπερβολικά. Είναι απαραίτητο να εξορυχθούν τα πάντα στη διάρκεια αυτής της γενιάς, μόνο και μόνο επειδή η τιμή είναι υψηλή; Δεν έχουμε οικονομικές ανάγκες, ούτε υψηλή ανεργία. Αρα γιατί να καταστρέψουμε το φυσικό μας περιβάλλον;»

ΑΥΡΙΟ: ΣΛΟΒΕΝΙΑ