Ο Ποτέμκιν έκανε κουρσάρο τον Λάμπρο Κατσώνη

«Η μελέτη της πειρατείας βοηθάει πολύ την κατανόηση της ελληνικής Ιστορίας» λέει στα «ΝΕΑ» η Αλεξάνδρα Κραντονέλλη

Χαρακτηριστική της αγριότητας των πειρατών ήταν η περίπτωση του εξωμότη Γκαμπασάντ Ερικι (ή Ενρικι ή Ρίτσι), από τους πιο αδίστακτους του τέλους του 15ου αι. Κάποια στιγμή εντάχθηκε στη δύναμη του οθωμανικού στόλου και εισέπραττε μισθό, ασκούσε δηλαδή κούρσο για λογαριασμό της Πύλης, αλλά και πειρατεία για δικό του λογαριασμό. Σε μια σύγκρουση το 1491 έξω από τη Θεσσαλονίκη με τον Αμβρ. Κονταρίνι, ιδιοκτήτη σκιεράτσου που φόρτωνε στάρια, ο Ερικι τον έπιασε τραυματία, τον έψησε ζωντανό και σκότωσε όλο του το πλήρωμα.

Είχε όμως ακριβώς το ίδιο φριχτό τέλος. Το 1501 επέστρεφε από την Μπαρμπαριά με τρεις φούστες και 132 άνδρες πλήρωμα. Τα σκάφη εξώκειλαν στη Μήλο λόγω τρικυμίας, οι δύο φούστες καταστράφηκαν τελείως, η τρίτη βγήκε στην ξηρά. Οι περισσότεροι άνδρες του εξοντώθηκαν επιτόπου από τους νησιώτες, ο ίδιος με τους 34 εναπομείναντες συνελήφθη ζωντανός. Η Μήλος ήταν τότε στη δικαιοδοσία της Βενετίας. Ο αρχιναύαρχος του βενετικού στόλου, σε αντίποινα για τον Κονταρίνι, διέταξε και τον έκαψαν ζωντανό σε φωτιά από χοντρά κουπιά. Τρεις ώρες βασανίστηκε πριν να πεθάνει.

Την ίδια περίοδο έδρασε και ο ονομαστός – και για πολλούς πιο άγριος από όλους – πειρατής Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσας ή Μπαρμπαρόσα, τον οποίο μάλιστα ο σουλτάνος Σουλεϊμάν κάλεσε με διάταγμα που εξέδωσε να αναλάβει την αρχηγία του οθωμανικού στόλου επειδή έκρινε ότι ήταν ο μόνος που μπορούσε να αντιπαραταχθεί στον Αντρέα Ντόρια, επικεφαλής του στόλου των χριστιανικών συνασπισμών με τους οποίους υπήρχαν τότε μεγάλοι ανταγωνισμοί και εμπόλεμες αντιπαραθέσεις.

Σύμφωνα με τον Σπυρίδωνα Λάμπρο, ο Μπαρμπαρόσα ή, όπως εκείνος τον αποκαλεί, «Χαϊρατίνης εκ Μαυριτανίας» ήταν «περιβόητος εν κακία» και «ώρμητο εκ Μυτιλήνης, εκ πολιχνίου λεγομένου Μολύβου. Ετι δε νέος ων γέγονε κρουσάριος αρπάζων και αφανίζων τα εν τη θαλάσση πλοία».

Οι αδελφοί Μπαρμπαρόσα, λέει η Αλεξάνδρα Κραντονέλλη που ερεύνησε τα της καταγωγής τους, ήταν γεννημένοι στη Μυτιλήνη, γιοι ενός έλληνα κεραμοπλάστη, ενός τσουκαλά ή ρουμελιώτη στρατιώτη που εγκαταστάθηκε στο νησί. Φαίνεται πως τα τέσσερα αδέλφια ήταν εγγόνια ορθόδοξου ιερέα και αρχικά βαπτισμένα χριστιανικά. Τα δύο είχαν χριστιανικά ονόματα (Ισαάκ και Ηλίας), τα δύο άλλα όμως, που εξισλαμίσθηκαν και έγιναν διάσημοι πειρατές, έμειναν γνωστά με τα οθωμανικά τους ονόματα Αρούτζ και Χαϊρεντίν. Δεν είναι πάντως απολύτως βέβαιο αν είναι από τον Μόλυβο ή από άλλο χωριό του νησιού.

Το τρίτομο έργο της Κραντονέλλη περιέχει άφθονο υλικό για τον τρόπο και τους λόγους που γινόταν η πειρατεία σε κάθε εποχή. Εκατοντάδες ονόματα Ελλήνων και άλλων παρελαύνουν από τις σελίδες της (ευτυχώς υπάρχει και ευρετήριο ονομάτων) και αναφέρονται οι δράσεις τους αναλυτικά. Τις περισσότερες φορές πρόκειται για άγνωστα σήμερα πρόσωπα, υπάρχουν όμως και αρκετά που έχουν πολλά να μας πουν, από τον Μανούσο Θεοτοκόπουλο (αδελφό του Δομήνικου) μέχρι τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη που ασκούσε κούρσο και καταδρομές με άδεια των Ιονίων Νήσων.

Τον 17ο και τον 18ο αιώνα, όπως εξηγεί αναλυτικά η ιστορικός στην εισαγωγή της, οι ευρωπαϊκοί πόλεμοι άλλαξαν το τοπίο της πειρατείας και βοήθησαν και τους Ελληνες να πλουτίσουν. Οι προηγούμενοι επεκτατικοί πόλεμοι του Λουδοβίκου ΙΔ’ οδήγησαν τις άλλες μεγάλες δυνάμεις να στραφούν εναντίον της Γαλλίας, ενόψει και των αποικιοκρατικών ανταγωνισμών. Τα πειρατικά μπορούσαν πια να υψώνουν σημαία εμπόλεμης χώρας και να γίνονται κουρσάρικα, με στόχο τα γαλλικά πλοία και το γαλλικό εμπόριο. Προς τα τέλη μάλιστα του 18ου αι. μπορούσαν να υψώνουν και ρωσική σημαία, αφού είχαν ξεκινήσει και οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι. Οι Ρώσοι μάλιστα, πετυχαίνοντας να κατεβούν στη Μαύρη Θάλασσα και μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, ευνόησαν τη μετανάστευση χιλιάδων Ελλήνων και την εγκατάστασή τους στα εύφορα «μαύρα χώματα» της Νότιας Ουκρανίας και στην Κριμαία, απαλλάσσοντάς τους από τη φορολογία για τριάντα χρόνια.

Αυτή είναι και η περίοδος που έδρασε ο Λάμπρος Κατσώνης ως κουρσάρος. Είχε διακριθεί στο πλευρό των Ρώσων στην Κριμαία ως ταγματάρχης, πήρε άδεια αναχώρησης από τον αρχιστράτηγο Ποτέμκιν και άδεια επίσης να υψώσει τη ρωσική σημαία στα πλοία του. Η πειρατεία στο Αιγαίο είχε λάβει τεράστιες διαστάσεις και υπήρχε πεδίον δόξης λαμπρόν για κυνήγι πειρατών. Εφτασε στις ελληνικές θάλασσες το 1788 (έχοντας πάρει και δάνεια από εμπόρους της Τεργέστης) και έπιασε δουλειά.

Στις 18 Μαΐου κατέλαβε το λιμάνι του Αγίου Νικολάου στα Κύθηρα. Οι άνδρες του ήταν έμπειροι νησιώτες και Μανιάτες. Ενέταξε στο δυναμικό του και τον Ντεληκοσταντή, διάσημο ζακυνθινό εγκληματία και πειρατή, στον οποίο ανέθεσε τη διεύθυνση υδραίικης βάρκας που είχε καταλάβει. Με ορμητήριο το λιμάνι αυτό των Κυθήρων άρπαξε πολλά πλοία από Υδραίους, Σπετσιώτες, Σκοπελίτες, Κρανιδιώτες κ.ά.

Αργότερα πήγε στο Καστελλόριζο, ανάγκασε τους κατοίκους του να περάσουν στην ασιατική ακτή και το έκανε ορμητήριο νέων κούρσων που έφταναν μέχρι την Αίγυπτο. Λεηλατούσε όποιο πλοίο έφερε οθωμανική σημαία. Λεηλατούσε και νησιά, λ.χ. την Τζια, αλλά όχι μόνο. Τελικά, το 1792 συνδυασμένη γαλλοτουρκική επίθεση εναντίον του στο Πόρτο Κάγιο κατέστρεψε τον στόλο του. Οι Ρώσοι, παρ’ όλο που τον είχαν αρχικά εγκαταλείψει στην τύχη του (ύστερα από ρωσοτουρκική συμφωνία ειρήνης την ίδια χρονιά), τελικά τον αποκατέστησαν αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι απασχόλησε τον οθωμανικό στόλο στο Αιγαίο, δίνοντάς τους την ευκαιρία να εδραιωθούν στη Μαύρη Θάλασσα.

Την ίδια εκείνη περίοδο είχε ανοίξει το εμπόριο (σιτηρών και άλλων προϊόντων) των νησιωτών με τη Νότια Ρωσία. Πολλοί έλληνες πλοιοκτήτες (Υδραίοι, Σπετσιώτες, Ψαριανοί, Γαλαξιδιώτες) κατόρθωναν να σπάνε τον αποκλεισμό των γαλλικών και ισπανικών ακτών που είχε επιβληθεί από τους Βρετανούς και πλούτιζαν. Ηταν στην ουσία οι ρυθμιστές των τιμών των σιτηρών. Οι συνθήκες αυτές, ελάχιστα χρόνια μετά τη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους Πολέμους, έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην έλευση της Ελληνικής Επανάστασης.