Ο έλληνας κυνηγός αρχαιοτήτων

Ο έλληνας κυνηγός αρχαιοτήτων δεν βρίσκεται στην Ελλάδα: ο Χρήστος Τσιρογιάννης έχει επιλέξει ως έδρα του τη Βρετανία, όπου αρχικά ως ερευνητής και στη συνέχεια ως διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κέιμπριτζ δρα εθελοντικά για να επιστραφούν τα κλεμμένα κειμήλια στις χώρες όπου ανασκάφηκαν λαθραία.

Στα πλαίσια της δράσης του τους τελευταίους μήνες εντόπισε σε μουσείο της Βιρτζίνια των ΗΠΑ ένα αγγείο του 330 π.Χ. που προέρχεται από την περιοχή της Απουλίας στην Ιταλία και το οποίο πιθανότατα είχε δημιουργηθεί από έλληνα τεχνίτη που κατοικούσε στη Μεγάλη Ελλάδα.

Το συγκεκριμένο αντικείμενο εικονιζόταν σε δύο από τις συνολικά 10.000 φωτογραφίες – κυρίως πολαρόιντ και συμβατικές, λίγες επαγγελματικές – του διάσημου αρχαιοκάπηλου Τζιάκομο Μέντιτσι. «ΤΑ ΝΕΑ» παρουσιάζουν αποκλειστικά αυτές τις πολαρόιντ που τραβήχθηκαν από τους παράνομους εμπόρους για να δειγματίσουν την πραμάτεια τους στην προσπάθειά τους να την πουλήσουν.

«Ερευνώ με βάση τις φωτογραφίες που είναι διαθέσιμες και ψάχνω σε διάφορα μουσεία, ιδιωτικές συλλογές και οίκους δημοπρασιών. Στην περίπτωση του αγγείου η ταύτιση ήταν θέμα μνήμης. Οταν είδα μια δημοσίευση σε κατάλογο για έκθεση που πραγματοποιήθηκε το 1982, θυμήθηκα ότι είχα ξαναδεί τη συγκεκριμένη αρχαιότητα ενώ έψαχνα τις πολαρόιντ για άλλες υποθέσεις. Ερεύνησα πάλι το συγκεκριμένο αρχείο, βρήκα τις φωτογραφίες και επιβεβαίωσα ότι πρόκειται για το ίδιο αντικείμενο». Το αγγείο, παρότι είναι μοναδικό στο είδος του, δεν εμφανίζεται καν στον διαδικτυακό τόπο του μουσείου.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ ΣΤΙΣ ΗΠΑ. Οπως έμαθε κατά την έρευνά του ο δρ Τσιρογιάννης, το συγκεκριμένο αγγείο αποκτήθηκε από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βιρτζίνια το 1980. Στα αρχεία του μουσείου ως πωλητής εμφανίζεται ο Φριτς Μπούρκι, γνωστός συνεργάτης του Μέντιτσι για τις αποκαταστάσεις αρχαιοτήτων. Το αντικείμενο απεικονίζεται σε δύο φωτογραφίες από το αρχείο του Μέντιτσι, μία σε εμπρόσθια και μία σε πλάγια όψη, τραβηγμένη από σχετικό ύψος. Η δεύτερη δείχνει καθαρά ότι το αγγείο συναρμολογήθηκε από διάφορα κομμάτια τα οποία αρχικά είχαν βρεθεί και, στη συνέχεια, συγκολληθεί ώστε να συναποτελέσουν το αγγείο στη σημερινή του μορφή. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς τραβήχθηκαν οι φωτογραφίες – το μόνο σίγουρο είναι πως η «φωτογράφιση» πραγματοποιήθηκε μετά το 1972, οπότε έγινε εμπορικά διαθέσιμο διεθνώς το φιλμ για πολαρόιντ.

Ο ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΟΣ. Περίπου τρεις δεκαετίες μετά την πώληση ο Τζιάκομο Μέντιτσι καταδικάστηκε για την παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων, από τις οποίες δεκάδες κομμάτια επαναπατρίστηκαν κυρίως στην Ιταλία και μόνον ένα στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια των τελευταίων επτά χρόνων. Τα περισσότερα από τα αντικείμενα που επέστρεψαν στις χώρες προέλευσής τους απεικονίζονταν σε πολαρόιντ φωτογραφίες από το αρχείο του Μέντιτσι στη μορφή που ήταν μόλις ανακτήθηκαν από τη λαθρανασκαφή – με σπασίματα και καλυμμένα με χώματα.

Ο Ιταλός συνεργαζόταν με τον Ρόμπερτ Χεκτ, επίσης διάσημο παράγοντα του διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας. Ο Μέντιτσι με τον Χεκτ συχνά επισκέπτονταν τον συντηρητή αρχαιοτήτων Φριτς Μπούρκι που είχε την έδρα του στη Ζυρίχη, τον οποίο κάποιες φορές φαίνεται πως είχαν χρησιμοποιήσει ως «βιτρίνα» για την πώληση αρκετών αντικειμένων. Ο Μπούρκι φέρεται να παρουσιάστηκε σε μουσεία ως ιδιοκτήτης των αντικειμένων που είχαν στην κατοχή τους οι Χεκτ και Μέντιτσι.

Το 1982, δύο χρόνια μετά την απόκτησή του από το μουσείο, το αντικείμενο συμπεριελήφθη μαζί με άλλα αγγεία από τη Μεγάλη Ελλάδα σε περιοδεύουσα έκθεση που ξεκινούσε από τη Βιρτζίνια.

Ο κατάλογος αυτής της έκθεσης, έπειτα από 30 και πλέον χρόνια, το 2013, έπεσε στα χέρια του δρος Τσιρογιάννη, που θυμήθηκε ότι κάπου είχε ξαναδεί αυτό το αγγείο. «Εχω πρόσβαση στα αρχεία των Μέντιτσι, Μπεκίνα και Σάιμς-Μιχαηλίδη και στις φωτογραφίες, τις οποίες έχω δει πάρα πολλές φορές ακριβώς γιατί έχω ψάξει διάφορες περιπτώσεις στο παρελθόν».

Συνολικά πρόκειται για περισσότερες από 60.000 φωτογραφίες, κυρίως πολαρόιντ, που ορισμένες αφορούν το ίδιο αντικείμενο. «Υπάρχουν έγγραφα που συνοδεύουν κάποια από τα εικονιζόμενα αντικείμενα, υπάρχουν όμως και αντικείμενα που δεν συνοδεύονται από έγγραφα και απεικονίζονται μόνο μία φορά».

Ο Τσιρογιάννης αναφέρει επίσης ότι αρκετές φορές στις πολαρόιντ βλέπει κανείς και αντικείμενα σε άθλια κατάσταση, με χώματα, σπασμένα, γεγονός που δυσχεραίνει την ταυτοποίησή τους. «Οι έρευνές μου σε πολλές και διαφορετικές υποθέσεις και η επανειλημμένη χρήση των αρχείων με διευκόλυναν πολύ επειδή η επανάληψη αυτής της διαδικασίας με βοήθησε ώστε να αποτυπώνονται στη μνήμη μου συγκεκριμένα κομμάτια, χωρίς εγώ απαραίτητα να το επιδιώκω. Απλά περνάνε μπροστά από τα μάτια μου οι φωτογραφίες ψάχνοντας για κάτι άλλο».

Οταν λοιπόν βρίσκει έναν κατάλογο, είτε μουσείου είτε οίκου δημοπρασιών, που δεν έχει δει προηγουμένως, με το που τον ξεφυλλίζει την πρώτη φορά τεστάρει τον εαυτό του αν κάποιο αντικείμενο του θυμίζει κάτι. «Αν δεν συμβεί αυτό, πάλι ψάχνω τα αρχεία, ελέγχοντας το κάθε αντικείμενο ξεχωριστά». Ετσι, δύσκολα του ξεφεύγει κάτι.

ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΟ. Αρχικά πρόσβαση στα αρχεία Μέντιτσι και Μπεκίνα – του άλλου μεγάλου ιταλού αρχαιοκάπηλου – είχε δοθεί στον Τσιρογιάννη από τον εκλιπόντα προϊστάμενο του Τμήματος Αρχαιοκαπηλίας Γεώργιο Γληγόρη. Από το 2006 ο δρ Χρήστος Τσιρογιάννης, τότε αρχαιολόγος του υπουργείου Πολιτισμού, ερευνούσε τα αρχεία και αποσπάστηκε στο υπουργείο Δικαιοσύνης με αρμοδιότητα να ταυτίσει παράνομες ελληνικές αρχαιότητες στο εξωτερικό προκειμένου να τις διεκδικήσει η χώρα μας.

Το 2008 διορίστηκε πραγματογνώμονας για την υπόθεση της Σχοινούσσας και στην πορεία των ερευνών του ανακάλυψε ότι τα αρχεία με τις πολαρόιντ συνδέονται μεταξύ τους, δηλαδή οι συγκεκριμένοι έμποροι τροφοδοτούσαν ο ένας τον άλλον στα πλαίσια λειτουργίας ενός διεθνούς κυκλώματος αρχαιοκαπηλίας. «Το ότι είχα πρόσβαση στα αρχεία την περίοδο 2006-2008 απέρρεε από τη δικαστική εντολή που είχα λάβει. Τα αρχεία παρουσιάστηκαν από τις ιταλικές Αρχές κατά τη διάρκεια των δικών στην Ιταλία των εμπόρων αρχαιοτήτων Ρόμπερτ Χεκτ, Τζιάκομο Μέντιτσι, Τζιανφράνκο Μπεκίνα και της πρώην διευθύντριας του Μουσείου Γκέτι, Μάριον Τρου».

Το εργαλείο της μνήμης
Ερευνώ με βάση τις φωτογραφίες που είναι διαθέσιμες και ψάχνω σε διάφορα μουσεία, ιδιωτικές συλλογές και οίκους δημοπρασιών. Στην περίπτωση του αγγείου η ταύτιση ήταν θέμα μνήμης. Οταν είδα μία δημοσίευση σε κατάλογο για έκθεση που πραγματοποιήθηκε το 1982 θυμήθηκα ότι είχα ξαναδεί τη συγκεκριμένη αρχαιότητα ενώ έψαχνα τις πολαρόιντ για άλλες υποθέσεις.
Χρήστος Τσιρογιάννης