“Μέλος της επιτροπής, μεταμφιεσθείς αναλόγως…”

Τον παραλογισμό των λογοκριτών της χούντας αναδεικνύει έκθεση των Γενικών Αρχείων του Κράτους, στο πλαίσιο επετειακών εκδηλώσεων για τα εκατό χρόνια από την ίδρυσή τους. Οι λόγοι των απαγορεύσεων είναι άλλοτε για γέλια και άλλοτε για… κλάματα

Γιατί μια ιταλική ταινία του 1961, «Η ώρα της μεγάλης κρίσεως» του Βιτόριο ντε Σίκα, κρίθηκε από τη λογοκρισία της χούντας «Απαγορευτέα»; Απλώς, «λόγω Μελίνας Μερκούρη».

Και μόνο το γεγονός ότι πρωταγωνιστούσε η Μελίνα έκανε τις επιτροπές λογοκρισίας να της βγάλουν κόκκινη κάρτα. Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν εντελώς απαγορευμένος. Κάποια έγγραφα, πάντως, των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) δείχνουν ότι η δικτατορία κάποια στιγμή αμφιταλαντεύτηκε. Στα ΓΑΚ σώζονται τρεις σελίδες με τίτλους τραγουδιών του Μίκη που έχουν δίπλα είτε το γράμμα όμικρον είτε το γράμμα δέλτα. Το «Ο» σήμαινε «ακατάλληλον», το «Δ» «διφορούμενον». Υπάρχει και η έκφραση γνώμης μιας επιτροπής ότι θα μπορούσε ενδεχομένως να επιτραπεί η κυκλοφορία των μη πολιτικών έργων του, καταλήγουν όμως ότι το όλο ύφος της μουσικής του Θεοδωράκη και η γενικότερη στάση του θα ήταν κακός δάσκαλος για τον ελληνικό λαό, στον οποίο οφειλόταν «στοργή».

Γιατί η έκθεση που άνοιξε τις πύλες της στα Γενικά Αρχεία του Κράτους έχει ακριβώς αυτό τον τίτλο, «Στοργή στον λαό». Πρόκειται για σύνθημα της δικτατορίας που το έβρισκε κανείς και ως σφραγίδα σε επίσημα έγγραφα.

Το υλικό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον και προέρχεται από το Αρχείο της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών, το οποίο φυλάσσεται στα ΓΑΚ.

Τα παραδείγματα αναρίθμητα: μία επιτροπή δεν έδωσε άδεια προβολής στο εξωτερικό της ταινίας του Νίκου Κούνδουρου «Μαγική Πόλις» (1954). Οι λόγοι που αναφέρονται στο δελτίο ελέγχου είναι: 1) Παρουσιάζει τη δραστηριότητα του υποκόσμου και τινάς τολμηράς σκηνάς σεξ. 2) Είναι ακατάλληλος διά προβολήν εις το εξωτερικόν διότι παρουσιάζει την ελληνική ζωή μάλλον ως αθλίαν, τις φτωχογειτονιές, τα παραπήγματα κ.λπ.

Στο τραγούδι

Το «Ζεϊμπέκικο» του Διονύση Σαββόπουλου, αν ο τελευταίος ήθελε να το κυκλοφορήσει, έπρεπε να βγει χωρίς τους στίχους «Ο πατέρας μου ο Μπάτης ήρθε απ’ τη Σμύρνη το ’22 / κι έζησε πενήντα χρόνια σ’ ένα κατώι μυστικό. Σ’ αυτόν τον τόπο όσοι αγαπούνε τρώνε βρώμικο ψωμί». Και αφού ο τραγουδοποιός δεν το δέχθηκε, το τραγούδι δεν κυκλοφόρησε. Στην τελική απόρριψη αναγραφόταν: «Απερρίφθη υπό της πρωτο/θμίας επιτροπής διότι δεν συνεμορφώθη με τα υποδείξεις της επιτροπής και περιέχει ανατρεπτικά νοήματα».

Ομοίως απερρίφθη ο «Δρόμος» του Μάνου Λοΐζου σε στίχους της Κωστούλας Μητροπούλου «υπό της Α/θμίου Επιτροπής». Εδώ οι λόγοι είναι πιο… εκκεντρικοί: «Διότι διά της προφανούς μεταφορικής εννοίας των στίχων προσβάλλεται η ιδέα της ελευθερίας (παρομοίωσις με μάντρα παλαιών υλικών κ.λπ.)». Οπως απερρίφθη ακόμη ένα τραγούδι του Λοΐζου, ο «Μέρμηγκας», καθώς «περιέχει αναρχικάς ιδέας διδομένας δι’ αλληγοριών».

Υπήρχαν όμως και τα «άτεχνα και ακατανόητα» που επίσης δεν έπαιρναν άδεια. Ετσι απερρίφθη η έκδοση στο «Ζαβαρακατρανέμια» του Γιάννη Μαρκόπουλου, «διότι αποτελείται εν τω συνόλω του από αγνώστους λέξεις και ούτω δεν είναι δυνατόν να γίνει κατανοητόν».

Για τα απαγορευμένα βιβλία, πάλι, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους διαθέτουν εβδομήντα σελίδες εγγράφων, μέρος των οποίων μόνο παρουσιάζεται στην έκθεση. Συνταγματάρχης της Χωροφυλακής, λ.χ., «διαβίβασε προσαρτημένως» στην επιτροπή λογοκρισίας «εν βιβλίον υπό τον τίτλον “Το φύλλο – το πηγάδι – το αγγέλιασμα” του συγγραφέως Βασίλη Βασιλικού περιεχομένου εθνικώς επιληψίμου». Την ίδια τύχη αντιμετώπιζαν βιβλία του Κάσδαγλη, του Βάρναλη, του Μπακογιάννη, αλλά και η εγκυκλοπαίδεια Χάρη Πάτση στην οποία απαλείφθηκε η φράση «Η Βουλγαρία επεκτάθηκε στα Βαλκάνια», που αναφερόταν σε έναν πολύ περασμένο αιώνα.

Μέχρι και μια έκδοση του ιστορικού Νίκου Σβορώνου στη Γαλλία προσπάθησαν να εμποδίσουν. Είχε εκδώσει στη σειρά Que sais-je? το βιβλίο «Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος», το οποίο είχε κάνει δύο εκδόσεις. Σε έγγραφο της Προεδρίας της Κυβερνήσεως προς το εν Παρισίοις Γραφείο Τύπου, τον Ιανουάριο του 1968, αναφερόταν: «Γέμει ανακριβειών, ιστορικών αναληθειών (…) συνετάγη υπό του κομμουνιστού Νικολάου Σβορώνου. Προβήτε εις βολιδοσκοπήσεις αρμοδίως ίνα εφ’ όσον τούτο τυγχάνει πραγματοποιήσιμον ματαιωθή η τρίτη έκδοσις».

Οι ταινίες και τα θεατρικά έργα είχαν, βέβαια, την… τιμητική τους. Οι επιτροπές λογοκρισίας έφτασαν στον παραλογισμό να ζητήσουν να απαλειφθεί από ένα αμερικανικό γουέστερν του 1944 των Σπένσερ Μπένετ, Γουάλας Γκρισέλ, η φράση «Οι Αμερικανοί είναι κατακτητές»!

Από το σενάριο της «Ευδοκίας» του Αλέξη Δαμιανού ζήτησαν να κοπούν η λέξη «μπορντέλο» και η φράση «Θα σκάσεις ρε κόπανε;», από το «Σχολή για σωφερίνες» του Θανάση Βέγγου ζήτησαν να κοπεί μία σκηνή με μούντζες, ενώ «Η κόρη μου η σοσιαλίστρια» απαγορεύτηκε για μερικούς μήνες επειδή έδειχνε μια αριστερή διαδήλωση και στάση εργασίας σε εργοστάσιο. Το «Πάρτι γενεθλίων» του Χάρολντ Πίντερ είχε επίσης παρόμοια τύχη, ενώ απαγορεύτηκε και στον Κάρολο Κουν να ανεβάσει το έργο του Γιώργου Σκούρτη «Θηλειά».

Στον κινηματογράφο

Στο σινεμά λογόκριναν μέχρι και τα τρέιλερ. Ζήτησαν να κατατεθούν αναδρομικά οι κατάλογοι ταινιών από εταιρείες παραγωγής όπως η Δαμασκηνός – Μιχαηλίδης και ΘΒ του Θ. Βέγγου, ζήτησαν να κοπεί από το «Νησί των γενναίων» το τραγούδι «Πότε θα κάνει ξαστεριά», λογόκριναν τη «Λεωφόρο του μίσους» του Φίνου γιατί περιείχε «αιχμή κατά της αστικής τάξεως», απαγορεύτηκε το «Θωρηκτό Ποτέμκιν», η «Συνοικία το όνειρο» με τον Αλέκο Αλεξανδράκη θεωρήθηκε ακατάλληλη για προβολή στο εξωτερικό. Μία σελίδα από το σενάριο του «Θίασου» του Θόδωρου Αγγελόπουλου ζητήθηκε να διαγραφεί (ο Αγγελόπουλος τελικά γύρισε αργότερα την ταινία), το «Γούντστοκ» φυσικά απαγορεύτηκε, ενώ και η ξένη ταινία «Χουαρέζ» του 1939 που είχε αναφορές στη μεξικανική επανάσταση απαγορεύτηκε διότι: 1)«Είναι σαφώς εναντίον της μοναρχίας», 2) «Επαναστατικοποιεί εναντίον της καθεστώσης καταστάσεως», 3) «Αι ιδέαι περί δημοκρατίας απαιτούν ανεπτυγμένον κοινόν ίνα μη παρεξηγηθούν υπό τας παρούσας συνθήκας».

Στα ευτράπελα και η προσβολή της δημοσίας αιδούς από την ταινία «Σεξ… 13 μποφόρ» του Χρυσόστομου Λιάμπου με τον Κώστα Γκουσγκούνη. Μέλος της επιτροπής, τμηματάρχης, «μεταμφιεσθείς αναλόγως εισήλθε εις τον κινηματογράφο» έχοντας πληρώσει κανονικά εισιτήριο. Και αφού διαπίστωσε τη μη συμμόρφωση «προς τας υποδείξεις» κάλεσε την Ασφάλεια που πήγε τους υπευθύνους στο Αυτόφωρο.

Από τη χαντζάρα της λογοκρισίας δεν γλίτωναν βέβαια ούτε τα «Επίκαιρα» στο σινεμά. Οπου υπήρχαν λέξεις όπως Ρωσία, σφυροδρέπανο κόβονταν αμέσως. Επίσης μαχαίρι έπεφτε στις αντιπολεμικές διαδηλώσεις για το Βιετνάμ αλλά και στον Μάη του ’68. Σε γαλλικά επίκαιρα της Σάββας Φιλμς του 1967 η λογοκρισία απεφάνθη: 1) «Περικοπή των διαμαρτυριών έμπροσθεν Πενταγώνου ΗΠΑ κατά του πολέμου Βιετνάμ», 2) «Παρέλασις Εθνοφρουρών ενώπιον Μάο Τσε Τουγκ». Σε αντίστοιχα του 1968: 1) Να αφαιρεθεί το θέμα του Βιετνάμ, 2) Να περικοπούν οι διαδηλώσεις της Γαλλίας και να μείνει η αντιδιαδήλωση υπέρ του Ντε Γκολ.

Τα πράγματα ήταν πιο δύσκολα στις επιθεωρήσεις. Γιατί άλλο κείμενο έδιναν οι θιασάρχες στη λογοκρισία και άλλο έπαιζαν οι ηθοποιοί. Στην επιθεώρηση «Ο άντρας ο πολλά βαρύς» των Νικολαΐδη, Λυμπερόπουλου (Αύγουστος 1972) ζητήθηκε η διαγραφή της φράσης: «Είναι η Δημητρούλα του Μητρόπουλου που κάτσιασε και σούρωσε επειδή δεν έτρωγε μπισκότα… Παπαδοπούλου». Ο Μπουρνέλλης υποχρεώθηκε σε δήλωση πλήρους συμμόρφωσης για το «Η Ελλάς ξαναψηφίζει» (Ιούνιος 1973) επειδή ο «παρακολουθήσας» (μέλος της επιτροπής που πήγαινε να δει αν το έργο παιζόταν σύμφωνα με το εγκεκριμένο σενάριο) είδε «αυτοσχέδια ευρήματα, άπαντα με αναφορά εις την πολιτικήν κατάστασιν της χώρας, τους παλαιούς πολιτικούς, τον τέως βασιλέα κ.λπ.» και επισήμανε ότι «η συχνή έμμεσος ή άμεσος αναφορά εις το πρόσωπον του Κ. Καραμανλή ετύγχανε ενθουσιωδών εκδηλώσεων υπό του κοινού».

Η λογοκρισία, βέβαια, προκαλούσε συχνά την οικονομική καταστροφή των διανομέων ταινιών και των παραγωγών θεατρικών έργων. Ετσι ο θιασάρχης Βλασόπουλος του θεάτρου Ακάδημος, μες στην απελπισία του απέστειλε τηλεγράφημα στον δικτάτορα. «Επείγον Κύριον Γεώργιον Παπαδόπουλον, Πρωθυπουργόν Ελλάδος ενταύθα. Σώστε με απόψε το τηλέφωνό μου είναι 636519 – Βλασόπουλος Θεάτρου Ακάδημος». Ο Παπαδόπουλος το διαβίβασε αρμοδίως.

Οι εφημερίδες είχαν επίσης την… τιμητική τους. Η «Αυγή» ήταν εντελώς απαγορευμένη, ενώ «ΤΑ ΝΕΑ» κυκλοφορούσαν κάτω από πολύ αυστηρό έλεγχο. Τα δύο πρώτα χρόνια υπήρχε προληπτική λογοκρισία, αλλά επειδή ήταν αδύνατον να ελέγχονται τα πάντα και η εφημερίδα έπρεπε κάποτε να φεύγει για το τυπογραφείο το καθεστώς πέταξε το μπαλάκι της αυτολογοκρισίας στον ίδιο τον Τύπο. Τίποτα δεν ξέφευγε από τα «μάτια» των λογοκριτών, που έκαναν αυστηρές συστάσεις εκ των υστέρων. Οταν λ.χ. ο Γιώργος Πηλιχός σε κριτική ταινιών (8/4/1969) έγραψε: «ένα βαμπιρικό (πάνω σε νουβέλα του Πόε) τιτλοφορήθηκε καθ’ ημάς, μεσούντος του Απριλίου, “Η επανάστασις των βρυκολάκων”». Μια γελοιογραφία του Κώστα Μητρόπουλου έδειχνε δύο ρακένδυτους να ξεπροβοδίζουν τον αμερικανό πρεσβευτή που ανέβαινε στο αεροπλάνο, λέγοντας: «κ. Τάλμποτ, αναχωρείτε για Νέα Υόρκη; Πολλούς χαιρετισμούς στο Αγαλμα της Ελευθερίας». Στη δεύτερη έκδοση κόπηκε η τελευταία φράση και στην τρίτη έκδοση η γελοιογραφία αντικαταστάθηκε από φωτογραφία του Αριστοτέλη Ωνάση.

INFO
Διάρκεια έκθεσης, έως 6/6/2014. Ωρες λειτουργίας: καθημερινά εκτός Σαββατοκύριακου και αργιών, 9.00 – 15.00. Είσοδος ελεύθερη.  Εκπαιδευτικές ξεναγήσεις και οργανωμένες προβολές της ταινίας «Στοργή στον λαό» θα πραγματοποιούνται έπειτα από συνεννόηση στα τηλέφωνα {LF}210-6782.270, 210-6782.273.