Η χαμένη ευκαιρία της Ελλάδας με τα Κέντρα Αριστείας της ΕΕ

Ο ενθουσιασμός είναι ακόμα ζωντανός στη μικρή ομάδα επιστημόνων που είχαν πριν από μερικά χρόνια την ιδέα να μεταφέρουν στην Ευρώπη την πείρα τους από αμερικανικά πανεπιστήμια: να μπολιάσουν την έρευνα και την καινοτομία στις πιο αδύναμες χώρες για να ανταποκριθεί η Ευρώπη στον διεθνή ανταγωνισμό. Το όχημα θα ήταν παραρτήματα ή συνέργειες διεθνώς αναγνωρισμένων ινστιτούτων και πανεπιστημίων με αντίστοιχα ιδρύματα χωρών με χαμηλότερες επιδόσεις. Η Οξφόρδη στην Αθήνα, το Κέιμπριτζ στη Νάπολι, το Μαξ Πλανκ στη Λισαβόνα.  

H αρχική ιδέα εξελίχθηκε στη δράση των Κέντρων Αριστείας της ΕΕ (Τeaming for Excellence) με χρηματοδότηση 250 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2014-2020. Είναι μία από τις τρεις δράσεις του γενικού προγράμματος Horizon 2020 για την έρευνα και την τεχνολογία. Η Ελλάδα έμεινε εκτός των Κέντρων Αριστείας, επειδή έχει… καλή έρευνα. Τα πανεπιστήμιά της εμφανίζουν επιδόσεις που αποκλείουν συνέργειες με την Οξφόρδη ή το Ινστιτούτο Παστέρ.

Η μάχη των κριτηρίων. Ο γερμανός Χριστιανοδημοκράτης ευρωβουλευτής Χέρμπερτ Ρόιλ έστειλε τον Ιούλιο επιστολή στους επιτρόπους Ερευνας, Μάριον Κουίν, και Περιφερειακής Πολιτικής, Γιοχάνες Χαν, προτείνοντας να εφαρμοστούν και κριτήρια συνοχής, ώστε να συμπεριληφθούν χώρες του ευρωπαϊκού Νότου που μαστίζονται από την κρίση. «Με δεδομένη τη βαθιά κρίση, είχα ιδιαίτερο ενδιαφέρον να συμμετάσχει η Ελλάδα ως χώρα υποδοχής στο Τeaming» λέει στα «ΝΕΑ» ο κ. Ρόιλ. «Ενα θυγατρικό ινστιτούτο του Κέιμπριτζ στην Αθήνα θα μπορούσε π.χ. να προσελκύσει επιστημονικό δυναμικό και ταλέντα από όλον τον κόσμο και να συμβάλει με τον τρόπο αυτό στη βιώσιμη ανάπτυξη της Ελλάδας» προσθέτει. Τον στήριξε η ρουμάνα ευρωβουλευτής Ραμόνα Νικόλ Μανέσκου. Από έλληνες ευρωβουλευτές δεν υπήρξε αντίστοιχη κίνηση.

Η Ελλάδα προσκλήθηκε στη συνάντηση για το πρόγραμμα στις 17 Σεπτεμβρίου 2013 στο Βερολίνο. Αλλά δεν έστειλε εκπρόσωπο. Ακολούθησαν άλλες τρεις συναντήσεις αποκλειστικά για τα κριτήρια επιλογής. Στην προσπάθεια χωρών όπως Εσθονία και Βουλγαρία να περιοριστούν τα κριτήρια, άρα και οι χώρες υποδοχής, αντιδρούσαν σθεναρά Ιταλία και Ισπανία με τη στήριξη της Γερμανίας. Αν ενεργοποιούνταν τότε η Ελλάδα, θα συμπληρωνόταν η απαραίτητη ακυρωτική μειοψηφία και θα άλλαζαν τα κριτήρια. Αλλά δεν ενεργοποιήθηκε. Η ελληνική πλευρά οχυρώθηκε πίσω από το βολικό επιχείρημα «δυστυχώς είμαστε καλοί».

Τελικά επελέγη ένας σύνθετος δείκτης κριτηρίων επιστημονικότητας (επιστημονικές δημοσιεύσεις, υποτροφίες, πατέντες), που άφησε την Ελλάδα στο όριο μεν, αλλά εκτός των επιλέξιμων χωρών. Αντίθετα, επιλέξιμες είναι το Λουξεμβούργο, η Πορτογαλία, η Τσεχία. «Η Ελλάδα δεν πληροί τα κριτήρια της “κακής” επιστημονικής απόδοσης και δεν είναι στις επιλέξιμες χώρες» λέει ο Γιώργος Κορπάκης από την αρμόδια υπηρεσία της Κομισιόν. «Μπορεί να είναι από την άλλη πλευρά και ελληνικά ιδρύματα να συμμετάσχουν ως εταίροι στην ίδρυση Κέντρων Αριστείας σε άλλες χώρες» προσθέτει. Ζητούμενο ωστόσο ήταν να μείνει η επιστημονική προστιθέμενη αξία στην Ελλάδα. «Η επένδυση στην έρευνα και την καινοτομία είναι ο μόνος τρόπος να ορθοποδήσει και η οικονομία της Ελλάδας, το λάδι και η φέτα δεν αρκούν» λέει ο οικονομολόγος Αλέξανδρος Κρητικός του Γερμανικού Ινστιτούτου Οικονομίας.

«Οι καλοί φεύγουν». Ενδιαφέρον για την Ελλάδα είχε δείξει ο Πέτερ Γκρους, πρόεδρος του κορυφαίου γερμανικού Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ, με το οποίο συνεργάζεται ο χημικός ερευνητής Γιώργος Φυτάς. «Είχα ετοιμάσει μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων για να δουλέψει το πρόγραμμα στην Ελλάδα» λέει. «Δυστυχώς έμεινε στα χαρτιά. Λυπάμαι». Η σημερινή αιμορραγία επιστημόνων δεν θα σταματήσει αν δεν δημιουργηθεί παράδοση στην έρευνα. Αλλά οι καλοί φεύγουν. «Ο καλύτερός μου φοιτητής τα τελευταία δέκα χρόνια είναι αυτή τη στιγμή στο Παρίσι, όπου διδάσκουν δύο εν ζωή νομπελίστες ερευνητές» λέει ο κ. Φυτάς. «Αν υπήρχε κάτι σημαντικό», προσθέτει, «με υγιές περιβάλλον – πέρα από μάχες πρυτάνεων και συνδικαλισμούς -, μπορεί και να επέστρεφε. Tώρα αποκλείεται».