Λουίς Μπουνιουέλ: Ο μεγάλος προβοκάτορας

Μοναδική περσόνα δημιουργού στη φιλμική ιστορία, αφοσιωμένος στο όραμά του από την πρώτη έως την τελευταία ταινία, βρίσκεται ξανά στο προσκήνιο με αφορμή τα τριάντα χρόνια από τον θάνατό του. Πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις για το σινεμά δίχως ν’ αναφερθείς στον σκηνοθέτη που, ούτως ή άλλως, μοιάζει να γεννήθηκε ταυτόχρονα με την Εβδομη Τέχνη

Από τον σουρεαλιστικό πειραματισμό του (σε συνεργασία με τον Σαλβαντόρ Νταλί) τη δεκαετία του 1920, τις πιασάρικες κωμωδίες και τα μελοδράματά του τη δεκαετία του 1950 μέχρι τις προχωρημένες, πυκνές και σαρδόνιες δουλειές του στα 60s και τα 70s, ο Μπουνιουέλ άφησε πίσω του ένα έργο τόσο εμβληματικό, που ακόμη βρίσκεται υπό διεκδίκηση, όχι από μία αλλά από τρεις χώρες: τη Γαλλία, όπου γύρισε τις πιο γνωστές επιτυχίες του (σαν την «Ωραία της ημέρας»), την Ισπανία (όπου γεννήθηκε) και το Μεξικό, στο οποίο έζησε, και γύρισε περίπου είκοσι ταινίες, ανάμεσά τους τον φημισμένο «Εξολοθρευτή Αγγελο». Επίσης, στο Μεξικό βρίσκεται και ο τάφος του – ήταν η τελευταία του επιθυμία.

Μεγάλωσε στην Ισπανία, σε μια μικρή επαρχιακή κοινωνία τόσο κλειστή, παραδοσιακή και θρησκόληπτη, που ο ίδιος την αποκαλούσε «μεσαιωνική». Μέλος πολύ ευκατάστατης οικογένειας, έλαβε από νωρίς αυστηρή καθολική μόρφωση. Σύντομα όμως θα αντιδράσει στον καθολικισμό – αντίδραση που θα συνεχιζόταν σε όλη του τη ζωή. Στο πανεπιστήμιο θα γίνει φίλος με δύο μεγάλες μορφές της τέχνης, τον Νταλί και τον Λόρκα. Και, το 1929, θα γυρίσει μαζί με τον Νταλί τον «Ανδαλουσιανό Σκύλο», ταινία απολύτως σοκαριστική για τα ήθη της εποχής – με την ταινία αυτή οι σουρεαλιστές τον υποδέχτηκαν πανηγυρικά στους κύκλους τους και ο ίδιος θα προκαλούσε ακόμη μεγαλύτερο σκάνδαλο με τη «Χρυσή Εποχή» που ο δεξιός Τύπος πολέμησε, κρατώντας την απαγορευμένη επί 50 ολόκληρα χρόνια.

Πνευματώδης όσο δεν πάει, ταυτόχρονα όμως μέγας πλακατζής και προβοκάτορας, ο Μπουνιουέλ το είπε καθαρά: «Κάνω ταινίες για να καταρρακώσω την αυτοπεποίθηση των ισχυρών». Και υπήρξε συνεπέστατος σ’ αυτό μέχρι το τέλος. Σε μια από τις τελευταίες συνεντεύξεις του, προτού πεθάνει, δεν παρέλειψε να πει πως «σ’ έναν κόσμο τόσο άσχημο όσο τον δικό μας, η εξέγερση είναι μονόδρομος». Ο ίδιος βέβαια, αν και υπήρξε άγριος κριτικός των ιδεολογιών και των ισχυρών, απολάμβανε τους καρπούς αυτής της κοινωνικής τάξης στην προσωπική του ζωή. Αλλά γι’ αυτό ο Μπουνιουέλ υπήρξε ιδιοφυΐα! Γιατί μπορούσε με τρομερή άνεση να βλέπει την πραγματικότητα έξω από τη ζώνη ασφαλείας του και να κοιτάζει άφοβα τους φόβους, τα πάθη και τις νευρώσεις της δικής του, πλέον, τάξης.

Πολλά από αυτά τα διαπίστωνε κανείς ξεφυλλίζοντας την αυτοβιογραφία του, άλλα τόσα έβρισκε και στα απομνημονεύματα της συζύγου του (στην οποία ο ίδιος ο σκηνοθέτης αναφερόταν ελάχιστα…). Πρόσφατα όμως ανακαλύφθηκε και μια ανολοκλήρωτη βιογραφία του Μπουνιουέλ που ενδέχεται να ρίξει περισσότερο φως στο μεγάλο μυστήριο της προσωπικότητάς του. Ο θεατρικός συγγραφέας Μαξ Αουμπ την ανέλαβε για λογαριασμό μιας ισπανικής εκδοτικής εταιρείας το 1968. «Θα είναι το έργο ζωής μου», έλεγε. «Σουρεαλισμός, σινεμά, η Μαδρίτη, ο πόλεμος… Θα δουλέψω γι’ αυτήν τη βιογραφία όσο αντέξω, όσο ο Μπουνιουέλ θα μου επιτρέπει να γράφω γι’ αυτόν».

Και επειδή ο Αουμπ πήρε το έργο του στα σοβαρά, ταξίδεψε όσο περισσότερο μπορούσε, συγκέντρωσε πάνω από πενήντα μακροσκελείς συνεντεύξεις με συγγενείς και φίλους, και μάζεψε κάθε κείμενο που είχε γραφτεί για τον σκηνοθέτη από την αρχή της καριέρας του. Δεκάδες φορές παρέδωσε έτοιμο το έργο του και άλλες τόσες απαίτησε να του επιστραφεί για να το «συμπληρώσει». Κάτι που, φυσικά, δεν πρόλαβε να κάνει καθώς πέθανε το καλοκαίρι του 1972, αφήνοντας πίσω του χιλιάδες σημειώσεις, φωτογραφίες, αναλύσεις και συνεντεύξεις σε είκοσι γιγαντιαία ντοσιέ. Μονάχα δώδεκα σελίδες απ’ όλο αυτό το αρχείο κατόρθωσαν να εκδοθούν (στο «Συζητήσεις με τον Μπονιουέλ» που κυκλοφόρησε το 1985). Και φυσικά, ελάχιστα προκύπτουν για τον ίδιο, ο οποίος άλλωστε μισούσε την ψυχανάλυση. «Δεν έχω ιδέα από σύμβολα», έλεγε, «και όποιος αναζητά κάτι τέτοιο στα φιλμ μου είναι ανόητος». Περίεργη περίπτωση δημιουργού, που ίσως ένιωθε ότι ακόμη και η εκθειαστική κριτική τον κονιορτοποιούσε καλλιτεχνικά – κάτι που σίγουρα θα απεχθανόταν!

Τώρα που όλο αυτό το υλικό βρίσκεται διαθέσιμο (και η ύπαρξή του έχει πια δημοσιοποιηθεί), πιθανότατα να δούμε συγκεντρωμένο όλον αυτόν τον θησαυρό πληροφοριών – αλλά και να μη συμβεί αυτό, οι ταινίες που άφησε πίσω αρκούν για να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη του.