Αυτοί που έκαναν καραμέλα τη διαπλοκή

Τους φταίει ο γάιδαρος, αλλά προτιμούν να  χτυπούν το  σαμάρι – όχι ότι δεν έχει και αυτό τις ευθύνες του. Κάπως έτσι διαμορφώνεται τις δύο τελευταίες δεκαετίες η σχέση της πολιτικής  εξουσίας με την οικονομική και τα ΜΜΕ. Οι κυβερνήσεις κάθε φορά που αδυνατούν να ανταποκριθούν στις ευθύνες τους απέναντι στους ψηφοφόρους τους, καταφεύγουν σε θεωρίες συνωμοσίας: τα συμφέροντα, οι νταβατζήδες, η διαπλοκή, ο ξένος δάκτυλος. Δεν υπάρχουν; Ασφαλώς. Συστήματα συμφερόντων επιδιώκουν να χειραγωγήσουν πολιτικές δυνάμεις για να εξασφαλίσουν προνόμια, δουλειές και λοιπές διευκολύνσεις από τις κυβερνήσεις. Ωστόσο, αν η συναλλαγή οικονομικής και πολιτικής εξουσίας είναι η θερμοκοιτίδα της διαφθοράς, σε καμία περίπτωση δεν διαμορφώνεται μονομερώς. Συμπράττουν, σε μια φάση τουλάχιστον, και εκείνοι που καταγγέλλουν εκ των υστέρων.

Στην κοινοβουλευτική Δημοκρατία τα οικονομικά συμφέροντα και τα ΜΜΕ είναι αδύνατο να εμποδίσουν μια κυβέρνηση να κάνει τη δουλειά της, αν πραγματικά θέλει να την κάνει. Αντί γι’ αυτό, όμως, πολύ συχνά οι πολιτικοί προσπαθούν να εξασφαλίσουν την εύνοια των οικονομικών παραγόντων. Παλαιός δημοσιογράφος έλεγε ότι «κάποτε οι επιχειρηματίες προσπαθούσαν να βρουν πρόσβαση στον κύκλο ενός πολιτικού, σήμερα οι πολιτικοί παρακαλούν για πρόσβαση στους επιχειρηματίες». Είναι μετρημένες στα δάκτυλα οι περιπτώσεις πολιτικών πρώτης γραμμής που έμειναν μακριά από τον πειρασμό του εναγκαλισμού με το σύστημα ενημέρωσης, περιστοιχιζόμενοι από συμβούλους επικοινωνιολόγους και δημοσκόπους και τη διάθεση να ανταλλάξουν την υπογραφή τους με επικοινωνιακή στήριξη και οικονομική συνεισφορά στις εκλογικές ανάγκες των ιδίων ή των κομμάτων τους. Σε κάποιες περιπτώσεις οι «βαρόνοι των μίντια» και οι «διαπλεκόμενοι επιχειρηματίες» απλώς  παραβιάζουν ανοικτές πόρτες.

ΚΟΜΜΑΤΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ. Εκ παραλλήλου, δεν είναι σπάνιες οι απόπειρες των κυβερνήσεων να θέσουν υπό έλεγχο την ενημέρωση, πότε με απευθείας συναλλαγή και ποτέ με την πριμοδότηση εκδοτικών εγχειρημάτων υπό πλήρη κομματικό έλεγχο. Η κατασκευή «φιλικών» ΜΜΕ είναι μια τακτική που συνεχίζεται και σήμερα και έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις καταγγελίες για απόπειρες χειραγώγησης του δημόσιου βίου. Από τις περιπτώσεις Πόπωτα και Κοσκωτά μέχρι άλλες μεταγενέστερες απόπειρες, οι προσπάθειες να υποσκελιστούν οι πραγματικές εκδοτικές επιχειρήσεις είχε τη στήριξη – ή και την υποκίνηση – κυβερνητικών ή κομματικών στελεχών. Απλώς οι αναγνώστες και οι θεατές δεν ανταποκρίθηκαν.

 Είναι αξιοσημείωτο ότι όρος «διαπλεκόμενα συμφέροντα» εφευρέθηκε από τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, την εποχή που οι δικές του αποφάσεις και οι ανεπάρκειες των συνεργατών του τον οδήγησαν σε διαρκείς αποτυχίες και αδιέξοδα. Π.χ., δική του επιλογή ήταν ο Αντώνης Σαμαράς για το υπουργείο Εξωτερικών, αλλά όταν ανέβασε το Σκοπιανό και έριξε την κυβέρνησή του, το ανάθεμα πήγε στα μέσα ενημέρωσης στα οποία ο ίδιος ο τότε πρωθυπουργός είχε εκχωρήσει – σε συνεργασία με τον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Χαρίλαο Φλωράκη στην οικουμενική κυβέρνηση – τις τηλεοπτικές συχνότητες, δηλαδή μεγιστοποίησε την ισχύ της παρέμβασής τους.

Η ΕΠΙΤΑΓΗ ΤΟΥ 1 ΕΚΑΤ. ΔΟΛΑΡΙΩΝ. Η επιμονή του Κ. Μητσοτάκη ότι αιτία για την πτώση του το 1993 και την ήττα που ακολούθησε ήταν η πολεμική που δέχθηκε από τα «διαπλεκόμενα οικονομικά συμφέροντα», βάλλοντας ευθέως κατά της οικογένειας Αλαφούζου, ήταν σε προφανή αντίθεση με την αποκάλυψη – από «ΤΑ ΝΕΑ» – ότι ο ίδιος είχε δεχθεί επιταγή ενός εκατ. δολαρίων από τον εκδότη της «Καθημερινής» Αριστείδη Αλαφούζο για οικονομική ενίσχυση της ΝΔ. Ο τότε πρωθυπουργός έφυγε από την επίσημη πολιτική, η φρασεολογία του όμως έμεινε και ανασύρεται συχνά από τους διαδόχους – σαν να είχε δημιουργήσει σχολή.

Ο «ΒΑΣΙΚΟΣ ΜΕΤΟΧΟΣ». Ο Κώστας Καραμανλής στην αρχή της θητείας του εξομολογήθηκε σε βουλευτές και δημοσιογράφους ότι «πέντε νταβατζήδες και έξι συντεχνίες αλωνίζουν». Οσοι μιλούν μαζί του βεβαιώνουν ότι το πίστευε. Αλλά δεν θα μάθουμε ποτέ αν η νομοθεσία για τον βασικό μέτοχο που εισήγαγε, με σκοπό να αποκόψει τα ΜΜΕ από οικονομικούς παράγοντες που συναλλάσσονταν με το κράτος, θα είχε αποτέλεσμα καθώς έγινε μπούμερανγκ για την κυβέρνησή του: από λάθη των υπουργών του κατέπεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ο ίδιος έχασε την αναμέτρηση και στη συνέχεια και την εξουσία.

Συχνά «οργισμένος» απέναντι στα συμφέροντα που τον υπονόμευαν εμφανιζόταν ο Γιώργος Παπανδρέου, αλλά όταν δεν κατήγγελλε τα μέσα ενημέρωσης τα καλούσε να τον στηρίξουν. Εχοντας διαχρονικά σχέση αγάπης και μίσους με τα ΜΜΕ, βάσιζε την άνοδό του στην επικοινωνία και στα μίντια. Αλλά όταν η στάση τους ήταν κριτική ή εχθρική απέναντί του άρχιζε τους υπαινιγμούς. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2007 αξιοποίησε στην αναμέτρησή του με τον Βαγγέλη Βενιζέλο δημοσιεύματα εφημερίδων και αργότερα, ως πρωθυπουργός, κατηγόρησε ΜΜΕ για επεμβάσεις στον δημόσιο βίο – σαν να ήταν διαφορετικός ο ρόλος τους. Αλλά στην ουσία τον ενοχλούσε η κριτική στις αστοχίες της κυβέρνησής του. Ο ίδιος ή το περιβάλλον του έβλεπαν «δάκτυλο» των συμφερόντων, που τον «χτυπούσαν» επειδή δεν ικανοποιούσε αιτήματα, τα οποία ωστόσο ουδέποτε έγινε γνωστό ότι του υπεβλήθησαν. Συχνά μάλιστα δήλωνε ότι «δεν τον κρατάει κανείς», δηλαδή το αυτονόητο για πρωθυπουργό. Μια τελευταία σύγκρουση  με το μιντιακό σύστημα  επιχείρησε λίγο πριν αποχωρήσει από την πρωθυπουργία, λόγω της εγκατάλειψής του από τους Ευρωπαίους αλλά και από πολλούς βουλευτές του ΠαΣοΚ.

ΟΙ… ΕΧΘΡΟΙ ΤΟΥ ΛΑΟΥ. Αν όμως στις περιπτώσεις των Μητσοτάκη, Καραμανλή, Παπανδρέου, έχουμε να κάνουμε με τις αντιδράσεις πολιτικών ηγετών που βρίσκονται στην εξουσία, στην περίπτωση του Αλέξη Τσίπρα τα πράγματα κινούνται στην περιοχή της… προεξόφλησης και του ετεροχρονισμού! Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ βάλλει κατά των μέσων ενημέρωσης προτού καταστεί στόχος κριτικής σε θέματα διακυβέρνησης. Καταγγέλλει κρίσεις και αξιολογήσεις του κόμματός του, που αποτελούν αναφαίρετο δικαίωμα των ΜΜΕ απέναντι στην πολιτική τάξη. Οποιος απλώς αντιτίθεται στο ενδεχόμενο να κυβερνήσει ο ΣΥΡΙΖΑ, ενοχοποιείται ως… «εχθρός του λαού» και εκπρόσωπος «αμαρτωλών συμφερόντων».

Πρόκειται για πρωθύστερη αντίδραση ενός πολιτικού αρχηγού, ο οποίος κινείται σαν κάτι που μπορεί να μην υπάρξει ποτέ. Αντιδρά σαν να δέχεται πιέσεις από οικονομικά συμφέροντα, οι οποίες δεν του έχουν ασκηθεί καθόσον δεν θα είχε κανένα νόημα. Υιοθετεί ως μόνη αποδεκτή λειτουργία της ενημέρωσης αυτή που τον στηρίζει! Με πολύ μεγάλη ευκολία ξιφομαχεί κατά της διαπλοκής ανάμεσα στο κράτος και στους ιδιώτες, αλλά τάσσεται υπέρ της παραμονής στο κράτος των δραστηριοτήτων που ευνοούν τις συναλλαγές των δύο πλευρών. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, άνθρωποι του ΣΥΡΙΖΑ αντιδρούν απέναντι στα μέσα ενημέρωσης με τρόπο που υποδηλώνει την αξίωση να τίθεται εκ των προτέρων υπόψη τους οτιδήποτε δημοσιεύεται ή μεταδίδεται και, πάντως, σαν να μην υπάρχουν άλλα μέτρα και σταθμά εκτός από τα δικά τους.

ΕΜΠΟΛΕΜΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ. Δημιουργώντας καθεστώς εμπόλεμης κατάστασης με τα ΜΜΕ ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ εξ αντικείμενου παρακάμπτει τον ελεγκτικό ρόλο τους αλλά και το γεγονός ότι, εν αντιθέσει με τους πολιτικούς και τα κόμματα που κρίνονται σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, τα ΜΜΕ κρίνονται καθημερινά από το κοινό τους. Επιπροσθέτως αποσιωπά τη διαπίστωση ότι μόνο η πολυφωνία δεν λείπει από το εγχώριο μιντιακό τοπίο και ότι το Διαδίκτυο δημιουργεί πλέον άλλους κανόνες ανάμεσα στην εξουσία και στην ενημέρωση. Κανείς πλέον δεν μπορεί να «φιμώσει» κανέναν.

Συμπέρασμα: το παιχνίδι της πολιτικής τάξης με τα ΜΜΕ και τα οικονομικά συμφέροντα υπερβαίνει τη σχέση του ποντικού με τη γάτα, αφού δεν υπακούει στους νόμους της φύσης αλλά στους νομούς του πολιτικού συμφέροντος. Από τη φύση του το ελληνικό πολιτικό σύστημα καλλιέργησε για τον εαυτό του την κουλτούρα που θέλει το φλερτ με τα ΜΜΕ και την οικονομική εξουσία, αλλά δεν επιδέχεται κριτική. Αντιδρά σε κάθε αποκάλυψη των διαδοχικών αμαρτημάτων που συνοδεύουν τα πολιτικά κόμματα, πρωτίστως όσα έχουν ασκήσει εξουσία, αλλά την ίδια στιγμή επιδιώκει τη συναλλαγή μαζί τους, αναζητά τον έπαινο και την προστασία τους. Αν κάποιος παραβιάζει τους κανόνες που πρέπει να διέπουν τις σχέσεις της λεγόμενης τέταρτης εξουσίας με τις άλλες τρεις και κυρίως με την εκτελεστική αυτοί είναι οι πολιτικοί και τα κόμματα, γιατί αυτοί έχουν καθήκον να θεσπίζουν και να τηρούν αυτούς τους κανόνες.

ΕΥΘΥΝΕΣ ΣΤΙΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ. Και οι πέτρες ξέρουν ότι όσες φορές υπήρξαν έξωθεν παρεμβάσεις στη λήψη αποφάσεων, το χαλί είχε στρωθεί από τις ίδιες τις κυβερνήσεις και τα κόμματα. Κανένα στέλεχος των μέσων ενημέρωσης και κανένας οικονομικός παράγων δεν απευθύνθηκε ποτέ σε κάποιον άγνωστό του και αν σε κάποιες περιπτώσεις οι επικεφαλής των κυβερνήσεων κρατούσαν πράγματι τις αποστάσεις τους, στον κύκλο των συνεργατών τους άνθησαν από σκάνδαλα μέχρι βουλιμία για στενές σχέσεις με τη «διαπλοκή» και το «μιντιακό σύστημα».