Στον καιρό των ελλήνων Τσιγγάνων

Τα παιδιά γραπώνουν το μακρύ φουστάνι της. Τα περίμενε στο ίδιο σημείο όπως κάθε μέρα με το σχόλασμα. Η δική της φοίτηση διακόπηκε απότομα, προτού προσεγγίσει την εφηβεία. Προσπαθεί να μη συμβεί το ίδιο με τα παιδιά του τσιγγάνικου καταυλισμού στα Εξαμίλια Κορινθίας. Η Ουρανία Κουτρουμπάνου είναι μία από τις συνοδούς. Επιχειρεί να σπάσει τον κοινωνικό αποκλεισμό των ομοφύλων της, καθοδηγώντας την πορεία τους από την παράγκα στα θρανία.

Οι Τσιγγάνοι των Εξαμιλίων μετρούν τουλάχιστον οκτώ δεκαετίες στην κορινθιακή γη. Ο καταυλισμός τους είναι μικρογραφία όσων θα συναντήσεις σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Στους 800 κατοίκους του οι 500 είναι ανήλικοι. Εδώ υπάρχουν κορίτσια που γέννησαν σε ηλικία 13 ετών και μια μητέρα πέντε παιδιών χωρίς όνομα – ακόμα δεν έχει βγάλει ταυτότητα. Η ανεργία και ο αναλφαβητισμός έχουν αυξήσει τη διακίνηση και χρήση ναρκωτικών στα κακοτράχαλα δρομάκια του και η παραβατική συμπεριφορά ορισμένων στιγματίζει τους πολλούς.

«Τους ζητάμε να μην πουλάνε ναρκωτικά, να μη μεθούν. Υπάρχουν κάποιοι που δεν είναι καλοί, αλλά είναι λίγοι», λέει η Ουρανία Κουτρουμπάνου. Είναι μία από τις γυναίκες που στηρίζουν την προσπάθεια της Μαρίας Λάρσεν, υπεύθυνης της μη κυβερνητικής οργάνωσης Κιβωτός των Παιδιών. Η Λάρσεν κατάγεται από τη Σουηδία, αλλά μεγάλωσε στην Ελλάδα. Από το 2009 στέκεται στο πλευρό των Ρομά. Προσφέρει μαθήματα ενισχυτικής διδασκαλίας και αντιμετωπίζει την άτακτη φοίτηση και σχολική διαρροή. Επειτα και από δικές της ενέργειες αρκετά σπίτια συνδέθηκαν με δίκτυο ύδρευσης, παιδιά εμβολιάστηκαν και ο καταυλισμός απέκτησε ποδοσφαιρική ομάδα. Την ονόμασαν «Ρόμα». Στον πρώτο φετινό αγώνα της έχασε 10-0, αλλά βελτιώνεται. Στην τελευταία αναμέτρηση σκόραρε δύο φορές.

ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ. Το παράδειγμά της Λάρσεν δεν είναι μοναδικό. Από τον Ασπρόπυργο Αττικής μέχρι το Δροσερό Ξάνθης, υπάρχουν εθελοντές, οργανώσεις και πανεπιστημιακά προγράμματα που συνδράμουν εδώ και χρόνια τους Ρομά. Οι κινήσεις της πολιτείας όμως δεν ήταν ποτέ συντονισμένες. «Είναι η πιο ευάλωτη κοινωνική ομάδα στην Ευρώπη. Ο αποκλεισμός και η φτώχεια είναι άμεσα συνυφασμένα με τη ζωή τους. Στην Ελλάδα, οι επιμέρους παρεμβάσεις στους τομείς απασχόλησης, υγείας, κατοικίας και εκπαίδευσης ελάχιστα έχουν καταφέρει να αλλάξουν τη ζωή τους και να γεφυρώσουν το χάσμα με τον υπόλοιπο πληθυσμό», παρατηρεί η Ευαγγελία Τρέσσου, καθηγήτρια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος Εκπαίδευση Παιδιών Ρομά.

Κανένα δημογραφικό στοιχείο για τους Τσιγγάνους στην Ελλάδα δεν είναι απόλυτα ακριβές ή, έστω, διασταυρωμένο. Οι εκτιμήσεις για τον πληθυσμό τους αρχίζουν από τις 200.000 και φτάνουν σε διπλάσια νούμερα. Υπολογίζεται ότι δεκάδες χιλιάδες μένουν σε πρόχειρους καταυλισμούς. Μικρό ποσοστό, όχι μεγαλύτερο του 10%, ακολουθεί νομαδική ζωή. Οι λοιποί είναι εγκατεστημένοι μόνιμα κάπου, όπως στα Εξαμίλια, και μετακινούνται για λίγους μήνες όταν το απαιτεί η εργασία τους στην αγροτική παραγωγή.

ΑΛΛΟΣ ΔΡΟΜΟΣ. Στα Εξαμίλια η 27χρονη Μαρία Αριστοπούλου παράτησε το σχολείο, αλλά επιθυμεί άλλη εξέλιξη για τα τέσσερα παιδιά της. «Να βρουν καμιά δουλειά μόνιμη θέλω, να μην παιδεύονται σαν τον πατέρα τους στα παλιοσίδερα», λέει. Η Λάρσεν έχει διαπιστώσει ότι οι αλλαγές στη νοοτροπία γίνονται σταδιακά. «Πρέπει να σεβαστούμε την κουλτούρα τους και παραδόσεις βαθιά ριζωμένες, όχι όμως και την παρανομία», τονίζει και εξηγεί ότι θύματα της παραβατικής συμπεριφοράς Ρομά είναι πρώτα οι ομόφυλοί τους. «Δυστυχώς, γίνονται κλοπές μέσα στον καταυλισμό από μια μικρή μερίδα. Κάποιες οικογένειες δεν μπορούν να απλώσουν τα ρούχα τους μην τους τα πάρουν», λέει.

Στα Εξαμίλια οι περισσότεροι Τσιγγάνοι ασχολούνταν με το εμπόριο παλιοσίδερων. Στις παρυφές του οικισμού συναντάς μια παράνομη χωματερή με απομεινάρια εστιών φωτιάς. Εκεί καίνε καλώδια για να απογυμνώσουν τον χαλκό. Στον καταυλισμό τους λειτουργούν δύο καντίνες και στο τραπέζι οι ντόπιοι σερβίρουν συχνά κρέας σκαντζόχοιρου. Εχουν εκπαιδεύσει και τα σκυλιά τους να εντοπίζουν σκαντζόχοιρους στους αγρούς. Λίγοι ασχολούνται με το εμπόριο φρούτων, όπως ο Δημήτρης Αναστασόπουλος, απόφοιτος Γ’ Δημοτικού. «Πρέπει να μας δώσουν άδεια για τα παλιοσίδερα. Η Αστυνομία πιάνει κόσμο και βάζει πρόστιμο. Πώς θα δουλέψει ο κόσμος;», λέει. Οι περισσότεροι Τσιγγάνοι όμως δεν διαθέτουν ούτε δίπλωμα οδήγησης. Ο αναλφαβητισμός είναι αποτρεπτικός παράγων.

Η Λάρσεν παρότι δεν είχε μπει ποτέ σε καταυλισμό μέχρι το 2005, όταν μοίρασε ρούχα πρώτη φορά στα Εξαμίλια, δεν αποθαρρύνεται από τις δυσκολίες. Δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια τα πρώτα χρόνια, όταν διέρρηξαν τα γραφεία της οργάνωσής της. Ούτε την έκαμψε η δυσπιστία ντόπιων. Πλέον οι δασκάλες του δημοτικού τη συμβουλεύονται και θέλουν να προσφέρουν. Εκείνη ανέλαβε την τελευταία απογραφή στον καταυλισμό για την Ελληνική Στατιστική Αρχή καθώς δεν βρισκόταν άλλος πρόθυμος. Και κάθε μεσημέρι πηγαίνει με την Ουρανία Κουτρουμπάνου στο δημοτικό σχολείο, περιμένοντας το σχόλασμα.

Η στεγαστική αποτυχία

Το χάσμα των αντιθέσεων είναι βαθύ στις κοινωνίες των Ρομά. Στον Δενδροπόταμο Θεσσαλονίκης πλάι σε χαμόσπιτα συναντάς βίλες με κλειστό κύκλωμα παρακολούθησης. Στον οικισμό Αγία Σοφία, και πάλι στη Θεσσαλονίκη, υπάρχει μία είσοδος και έξοδος σε ένα ιδιότυπο γκέτο που αποκλείεται από την υπόλοιπη περιοχή με έναν χαμηλό τοιχίο.
Στο Μενίδι Αττικής ένα ρέμα τέμνει δύο κόσμους. Από τη μια βρίσκονται τα κουτιά: καλύβες που με το ζόρι βαστούν στο φύσημα του ανέμου. Από την άλλη επαύλεις με γύψινο διάκοσμο στο ταβάνι, ξύλινους θρόνους με προτομές λεόντων στα μπράτσα και κουρτίνες με χρυσή μπορντούρα. Ενα από αυτά τα επιβλητικά σπίτια είχαν επισκεφθεί «ΤΑ ΝΕΑ» το 2010. Ο κάτοχός του δήλωνε έμπορος επαγγελματικών αυτοκινήτων.

Για να καμφθούν οι αντιθέσεις την περίοδο 2002-2008 διατέθηκαν πάνω από 60 εκατ. ευρώ για την αναβάθμιση χώρων διαβίωσης των Ρομά σε όλη την Ελλάδα. Παράλληλα χορηγήθηκαν 7.854 στεγαστικά δάνεια, 60.000 ευρώ το καθένα, με εγγυητή το Δημόσιο. Μέχρι τον περασμένο Σεπτέμβριο όμως το Δημόσιο είχε καταβάλει 10.068.239 ευρώ σε πιστωτικά ιδρύματα. Τα δάνεια είχαν μοιραστεί αλόγιστα σε οικογένειες Τσιγγάνων που αδυνατούσαν να τα αποπληρώσουν. Το συνολικό ληξιπρόθεσμο ποσό που τα πιστωτικά ιδρύματα έχουν αιτηθεί από το Δημόσιο ξεπερνά τα 100 εκατ. ευρώ.

Γύρω από αυτές τις παροχές στήθηκε μια αλυσίδα απάτης. Ο Παναγιώτης Δημητράς, εκπρόσωπος του Ελληνικού Παρατηρητηρίου Συμφωνιών του Ελσίνκι, λέει στα «ΝΕΑ» ότι μεγάλος αριθμός δανείων δεν κατέληξε σε σκηνίτες, αλλά σε γειτονιές όπου ήδη στεγάζονταν οι Τσιγγάνοι. «Δόθηκαν λόγω της πίεσης που ασκούνταν στη χώρα από το εξωτερικό για το οικιστικό πρόβλημα των Τσιγγάνων. Μοιράζονταν όμως χωρίς ουσιαστικό έλεγχο», τονίζει ο κ. Δημητράς. Οπως προσθέτει, δεν παρανομούσαν μόνο όσοι εισέπρατταν τα δάνεια, ενώ δεν τα δικαιούνταν. Λέει ότι στη διαδικασία εμπλέκονταν και «τσιγγανοπατέρες, δικηγόροι και υπάλληλοι τραπεζών».

Τον περασμένο Μάρτιο το Β’ Τριμελές Πλημμελειοδικείο Θεσσαλονίκης καταδίκασε σε 2-3 έτη φυλάκισης οκτώ Ρομά για απάτη κατά του ελληνικού Δημοσίου. Σύμφωνα με βούλευμα όμως του Συμβουλίου Πλημμελειοδικών Θεσσαλονίκης, πρέπει να «διερευνηθούν τυχόν ποινικές ευθύνες αρμοδίων ελεγκτικών οργάνων που ενεργούσαν στην όλη διαδικασία χορήγησης των δανείων». Εκθεση του Σώματος Επιθεωρητών Δημόσιας Διοίκησης κατέγραψε τα κενά στο πρόγραμμα των στεγαστικών δανείων. Διαπίστωσε ότι δεν υπάρχει υπηρεσία ή φορέας που μπορεί να βεβαιώσει την ιδιότητα του Τσιγγάνου και, άρα, να ξεχωρίσει τους πραγματικούς δικαιούχους. Πολλοί αιτούντες δεν ζούσαν σε καταυλισμούς (παρά τα όσα όριζε η Κοινή Υπουργική Απόφαση), αλλά μίσθωναν κανονικές κατοικίες ή ήταν φιλοξενούμενοι συγγενικών τους προσώπων.