Η κλοπή είναι κι αυτή μία εμπορική πράξη

Ο «Κλέφτης ποδηλάτων», λέει ο Σταύρος Β. Θωμαδάκης, καθηγητής Χρηματοοικονομικής Επιστήμης, μας μεταφέρει σε μια Ρώμη που δύσκολα σήμερα φαντάζεται κανείς. «Η πόλη του έργου είναι η στραπατσαρισμένη πόλη του τέλους του πολέμου και ο σκηνοθέτης έχει επιλέξει συνειδητά να αγνοήσει παντελώς τα σημάδια της μεγαλοπρεπούς ιστορικής κληρονομιάς της. Η μισοκατεστραμμένη Ιταλία του 1948 είχε περίπου το κατά κεφαλήν εισόδημα μιας υπανάπτυκτης και φτωχής χώρας, του Περού ή της Νικαράγουας, λόγου χάριν. Ωστόσο, όσο κατεστραμμένη και αν είναι, διατηρούνται μέσα στα μυαλά και στα σώματα των ανθρώπων οι γνώσεις και οι δεξιότητες μιας οργανωμένης οικονομίας. Με εντυπωσιάζουν οι κατάλογοι που συγκεντρώνουν πληροφορίες και οργανώνουν την πραγματικότητα: λ.χ., ο κατάλογος από τον οποίο εκφωνούνται οι διαθέσιμες θέσεις για δουλειά στην πρώτη σκηνή.
Ο κατάλογος στα χέρια του εργοδότη που προσφέρει την πολυπόθητη δουλειά στον ήρωά μας, τη δουλειά με το ποδήλατο. Αυτά προϋποθέτουν μια οργάνωση των δεδομένων. […] Η καθημερινότητα σφραγίζεται από το περπάτημα, το κουβάλημα του νερού, τις βάρκες στον Τίβερη, την αναμονή στην ουρά στο τραμ, όλα όσα υποδηλώνουν μια σκληρή καθημερινότητα με ελλείπουσες υποδομές. Σε αυτό το πλαίσιο το ποδήλατο γίνεται είδος μεγάλης αξίας γιατί προσφέρει κινητικότητα, ευελιξία, εξοικονόμηση χρόνου. Ο κλέφτης του ποδηλάτου δεν αρπάζει ένα καταναλωτικό αγαθό. Αφαιρεί από τον ήρωα ένα μέσο παραγωγής. Στο έργο βλέπουμε ελάχιστο και απόμακρο κράτος αλλά σφύζουσες αγορές. Πρόκειται, βέβαια, για αγορές επιβίωσης. Το εντυπωσιακό πλήθος των ανέργων είναι μια απούλητη μάζα εργασίας.
Το ακόμη πιο εντυπωσιακό βουνό από ενέχυρα στα πανύψηλα ράφια του ενεχυροδανειστηρίου είναι μια ρευστοποιημένη μάζα κινητών περιουσιών. Η πιο ενδιαφέρουσα από όλες είναι για μένα η πολύφερνη αγορά ποδηλάτων. Είναι μια αγορά μεταχειρισμένων ειδών, “δευτερογενής αγορά”, όπως τη λένε οι οικονομολόγοι.
Η βασική αρχή της αγοράς αυτής είναι η αποσυναρμολόγηση. Αντί για ολόκληρα ποδήλατα, διακινούνται ανταλλακτικά. Αυτό καλύπτει την πηγή προέλευσης, που συχνότατα είναι η κλοπή. Η κλοπή, η απόκρυψη, η μεταφορά στην αγορά, η αποσυναρμολόγηση, η μοιρασιά σε πολλαπλά σημεία πώλησης ανταλλακτικών είναι διαδικασία που δημιουργεί εργασία, κίνηση, κέρδη. Η κλοπή είναι και αυτή πράξη εμπορική, μία πράξη μικρής πρωταρχικής συσσώρευσης, που θα έλεγε ο Μαρξ. Το μόνο αντίδοτο στη σκληρότητα και στην αρπακτικότητα της αγοράς είναι κάποιοι μηχανισμοί αλληλεγγύης. Οι πιο θεμελιώδεις μηχανισμοί αλληλεγγύης είναι τα οικογενειακά δίκτυα και οι φίλοι. Ο πρωταγωνιστής μας έχει κάποια στήριξη. Οταν όμως ανακαλύπτεται ο κλέφτης, ο αδικημένος ήρωας συγκρούεται με αντίπαλους μηχανισμούς αλληλεγγύης που τελικά τον καταδιώκουν ματαιώνοντας κάθε ελπίδα.

Ο μόνος οργανωμένος μηχανισμός αλληλεγγύης που προβάλλεται στο έργο είναι το συσσίτιο της θρησκευτικής οργάνωσης. Η φτωχολογιά – κυρίως άνδρες – περνά από το ξύρισμα σαν ένα προστάδιο κάθαρσης και μετά υποκλίνεται σε εικόνες πριν προσέλθει στο πολυπόθητο γεύμα. Και τελικά συνθλίβεται ανάμεσα στη σκληρότητα της αγοράς και στην αυστηρότητα των προσηλυτιστών.

Το έργο σφραγίζεται από μία έσχατη πράξη αλτρουισμού. Ο ιδιοκτήτης του ποδηλάτου που κλέβει με τη σειρά του ο Ρίτσι αντί να τον καταγγείλει τον συγχωρεί.
Ο γιος του, ο φύλακας-άγγελος Μπρούνο, λειτουργεί ως έσχατη προστασία γιατί το κλαμένο προσωπάκι του κινητοποιεί την επιείκεια. Ο αλτρουισμός δεν είναι χωρίς οικονομικό περιεχόμενο.
Είναι πράξη που δημιουργεί προϋποθέσεις εμπιστοσύνης. Στη σημερινή μας κατάσταση οι αξιώσεις της παραγωγικής πειθαρχίας, της ανταγωνιστικότητας και της δημοσιονομικής εξυγίανσης έχουν υψηλή προτεραιότητα και είναι σκληρές. Είναι άραγε πραγματοποιήσιμες; Πιστεύω ότι θα είναι μόνον όταν θα διαπλεχθούν με ένα συλλογικό ήθος και πρακτικές αλληλεγγύης, προστασίας, ακόμη και επιείκειας υπέρ των αδυνάτων. Αλλιώς η “πειθαρχία” θα βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπη με την “αγανάκτηση” και το αποτέλεσμα θα είναι συνεχώς μετέωρο, ασταθές και ετοιμόρροπο».