[Διαστάσεις] Ζούμε πλέον στο κενό

Υπό κανονικές συνθήκες, οι κοινωνικοπολιτικοί θεσμοί – η δημοκρατία, η πόλη, το σχολείο, η οικογένεια – αξιοποιούν τους διαθέσιμους πόρους, και κυρίως τους οικονομικούς, με βάση τους προσανατολισμούς των πολιτισμών και τις ανάγκες των πληθυσμών. Μετά τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού, όμως, που από βιομηχανικός έγινε χρηματοπιστωτικός, οι πόροι αυτοί ξέφυγαν από κάθε έλεγχο. Και οι θεσμοί έχασαν τόσο το περιεχόμενό τους όσο και την αποτελεσματική λειτουργία τους. Μπαίνουμε έτσι σε μια «μετα-ιστορική εποχή» που χαρακτηρίζεται από το τέλος των κοινωνιών, με την έννοια ότι οι κοινωνίες χάνουν την ικανότητά τους να αυτοπροσδιορίζονται, να αυτορρυθμίζονται και να μετασχηματίζονται.

Αυτή είναι η κεντρική ιδέα του καινούργιου βιβλίου του Αλέν Τουρέν, που κυκλοφόρησε την περασμένη εβδομάδα από τις Εκδόσεις Le Seuil με τον τίτλο «Το τέλος των κοινωνιών» (στους γαλλομαθείς προτείνω ανεπιφύλακτα να ακούσουν την ημίωρη συνέντευξη που έδωσε ο γάλλος κοινωνιολόγος προχθές το μεσημέρι στο France Culture). Στα 88 του χρόνια και αφού έχει γράψει πενήντα βιβλία, ο Τουρέν είναι πάντα διαυγέστατος, παθιασμένος – την περασμένη εβδομάδα ήταν στη Χιλή με αφορμή τα σαράντα χρόνια από την ανατροπή του Αλιέντε – και εξακολουθεί να προσπαθεί να καταλάβει τον κόσμο. «Νόμιζα ότι γερνώντας θα είχα λιγότερη όρεξη να σκέπτομαι σοβαρά και για μακρά χρονικά διαστήματα», έγραφε στο μπλογκ του στις 26 Ιουλίου. «Εχω την εντύπωση όμως ότι το καινούργιο μου βιβλίο σηματοδοτεί μια πιθανή αφετηρία για ένα πρόγραμμα 50 ετών!». Να είναι καλά ο άνθρωπος.

Ο Τουρέν διαπιστώνει ότι μετά το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008, ζούμε πλέον στο κενό. Και για να γεμίσουμε αυτό το κενό, πρέπει να επιστρέψουμε πάλι στην έννοια του «υποκειμένου». Μια επιθυμία έχει ο κοινωνιολόγος: σε όλα τα σχολεία της χώρας να αναρτηθεί η φράση, «γίνε το υποκείμενο του εαυτού σου». Το τέλος των κοινωνιών, τονίζει, σε δύο κατευθύνσεις μπορεί να οδηγήσει. Ή στην καταστροφή, την οποία βιώνουμε σήμερα, ή στην αντικατάσταση των ηθικών αξιών που επιβάλλονται από τον έξω κόσμο (morale) με την προσωπική ηθική που απορρέει από μέσα μας (ethique). Η αντίσταση στις λογικές του συμφέροντος και του κέρδους δεν μπορεί παρά να είναι ηθική, να παραπέμπει δηλαδή σε αξίες ικανές να αντικαταστήσουν τους ανεπαρκείς κοινωνικούς κανόνες. Και οι αξίες αυτές συνδέονται άρρηκτα με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία βρίσκονται πάνω από τους νόμους γιατί στηρίζονται σε οικουμενική βάση, ενώ οι νόμοι υπηρετούν την επιβίωση και την προσαρμογή συγκεκριμένων κοινωνικών συστημάτων.

Το άτομο δεν είναι πια ένα σύμβολο, ένας σημαιοφόρος ή ένας κομματικός εκπρόσωπος, όπως υπαγορεύει μια παρωχημένη αριστερή αντίληψη. Είναι ένα υποκείμενο που ενώνοντας την ατομικότητα και την οικουμενικότητα, γίνεται δημιουργός της ίδιας του της ύπαρξης. Και πρωταγωνιστής των κινημάτων για την υπεράσπιση της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας του συνόλου.