Η Λέσβος του Στράτη Μυριβήλη

Αν υπάρχουν δύο έλληνες πεζογράφοι που χωρίς άμεση και σαφή αναφορά στον γενέθλιο χώρο τους θα ήταν σαν να μιλάει κανείς για δυο άγνωστους δημιουργούς, είναι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, αν τύχει να μη μνημονεύσεις τη Σκιάθο, ή ο Στράτης Μυριβήλης χωρίς να επαναλαμβάνεις ακατάπαυστα το όνομα «Λέσβος».

Οσον αφορά τον Μυριβήλη, ακόμα και το ψευδώνυμό του (το πραγματικό του όνομα υπήρξε Ευστράτιος Σταματόπουλος) προέρχεται από το βουνό Μιριβίλι, που στους πρόποδές του είναι το χωριό του, η Συκαμνιά. Οταν περιγράφουν τα μαθητικά του χρόνια στο χωριό, τον αποτυπώνουν σαν ένα παιδί αμελές και άτακτο, που κατηφορίζει με τους συντρόφους του ξυπόλητο προς τη παραθαλάσσια Σκάλα, γνωρίζοντας έτσι τα δέντρα, τα βουνά και τα άγρια φαράγγια. Μια εικόνα αυτών των παιδικών και μαθητικών του χρόνων, συνδυασμένη με τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα, μας δίνει στο κλασικό του πια έργο «Βασίλης ο Αρβανίτης».

Αν εξαιρέσουμε τον Παπαδιαμάντη, κανένας άλλος σύγχρονος έλληνας πεζογράφος δεν κλείνει μέσα στο έργο του, σε τόσο μεγάλη έκταση, ένα αυτοβιογραφικό και ταυτόχρονα απεικονιστικό της ιδιαίτερής του πατρίδας υλικό – θα ‘λεγες ότι δεν υπάρχει σελίδα που να μην του την έχει εμπνεύσει το νησί του. Η πραγματικότητα του γενέθλιου χώρου του είναι η μούσα του. Ο πατέρας, η μάνα, τα αδέλφια, οι δάσκαλοι, οι τοποθεσίες και τα βουνά γίνονται η αστείρευτη πηγή της καλλιτεχνικής του δημιουργίας και αναγνωρίζονται ευκρινέστατα παρά την αναπλαστική δύναμη της τέχνης του Μυριβήλη. Αν και ο ίδιος σε ένα κείμενό του εξομολογείται: «Σαν ξαναβρέθηκα στο νησί μου, είδα πως όση Λέσβο έδωσα μέσα στα βιβλία μου, που όλα δεν είναι τίποτα άλλο από ερωτικές εκμυστηρεύσεις προς το νησί, είδα πως όλα αποτελούσαν μια χλομή, ξεθωριασμένη εικόνα της εκθαμβωτικής πραγματικότητας». Γεγονός που κάνει τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, όταν αναλογίζεται τις ομορφιές της Σκιάθου σε σχέση με τον τρόπο που τις έχει περιγράψει ο ίδιος, να αναφωνήσει κάποια στιγμή: «Ω, αν ήμουν ζωγράφος!»

Οσο όμως δυνατή και αν παρουσιάζεται η σχέση του Μυριβήλη με τη Λέσβο, δεν θα έχουμε προσθέσει τίποτα το ξεχωριστό αν δεν σημειώσουμε κάτι ελάχιστα γνωστό ή μάλλον συνειδητοποιημένο. Το γεγονός ότι το σημαντικότερο μέρος του έργου του Μυριβήλη δεν κυοφορείται μόνο στη Λέσβο, αλλά πραγματώνεται και εκεί. Το 1933, που θα εγκατασταθεί με πρόσκληση του Αλέξανδρου Παπαναστασίου οριστικά στην Αθήνα, είναι ήδη ένας άνδρας σαράντα ενός ετών που έχει γράψει τα κλασικά του έργα. Η τόσο αργοπορημένη αυτή εγκατάσταση οφειλόταν σε ένα αίσθημα εχθρότητας προς την πρωτεύουσα κληρονομημένο από τον Δημήτριο Βερναρδάκη, τον «ερημίτη της Μυτιλήνης» όπως τον αποκαλούσαν, που εκθείαζε, με έδρα τη Λέσβο, τη ζωτικότητα του παροικιακού ελληνισμού και αποδοκίμαζε τη στειρότητα της ελληνικής πρωτεύουσας.

ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ. Στην ένταση αυτής της εχθρότητας προς την Αθήνα συνέβαλαν για τον Μυριβήλη και οι δύσκολες ημέρες που είχε γνωρίσει σ’ αυτήν ως φοιτητής, με τη φτώχεια και την πείνα, έτσι ώστε η εθελοντική στράτευσή του κυριολεκτικά να τον σώσει. Αν η λεσβιακή περίοδος του Μυριβήλη καταλαμβάνει σαράντα χρόνια (1892-1932), μένουν τριάντα για να πιστωθούν στην αθηναϊκή του περίοδο, έστω κι αν πεθαίνει το 1969. Τριάντα γιατί η πολύχρονη αρρώστια του, η εκδηλωμένη το 1962, δεν θα του επιτρέψει να ολοκληρώσει το τελευταίο του μυθιστόρημα «Το κτήμα με τις ροδιές». Αλλωστε το γεγονός ότι ουδέποτε εγκολπώθηκε πραγματικά την Αθήνα φαίνεται από το ότι το κυριότερο μέρος του έργου του, ενώ ζει σε αυτήν, είναι κυρίως δημοσιογραφικό. Περιορίζεται σε μερικά διηγήματα και σε δύο νουβέλες βέβαια, αλλά πρόκειται κυρίως για κείμενα ταξιδιωτικά, για ραδιοφωνικές εκπομπές, για χρονογραφήματα στις εφημερίδες (την τελευταία δραστηριότητα λαμπρά την είχε ασκήσει στον Τύπο της ιδιαίτερής του πατρίδας). Δεν υπήρξε μόνο συνεργάτης στον Τύπο αυτόν, αλλά και εκδότης του περιοδικού «Σκριπ», έκδοση για την οποία διέκοψε τη διδασκαλική θέση που είχε αναλάβει στο χωριό Μανταμάδος.

Αλλά το μεγάλο γεγονός θα σταθεί η έκδοση από τον ίδιο τον Μυριβήλη της «Καμπάνας» στις αρχές του 1923. Παρά το σύντομο χρόνο της ζωής της (ώς τον Σεπτέμβρη του 1924) η «Καμπάνα» θα αποτελέσει σταθμό στην ιστορία των αιολικών γραμμάτων. Συνεργάτες της ο Φώτης Κόντογλου, ο Στρατής Δούκας, ο Ασημάκης Πανσέληνος, ο Κώστας Μάκιστος, ο Ηλίας Βενέζης. Στην «Καμπάνα» θα δημοσιευτεί ως επιφυλλίδα σε συνέχειες το πρώτο μυθιστόρημα του Μυριβήλη «Η ζωή εν τάφω», που μετά την άνοιξη του 1924 θα εκδοθεί και ως ξεχωριστό ανάτυπο – στη Μυτιλήνη πάντα.

Αν σκεφτεί κανείς ότι στο χωριό του, τη Συκαμνιά, και στο λιμανάκι της, τη Σκάλα, εξελίσσονται τα γνωστότερα πεζογραφικά βιβλία του Μυριβήλη – «Βασίλης ο Αρβανίτης», «Πάνας», «Παναγιά η γοργόνα», «Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια» – συμπεραίνει εύκολα πως το μακρύ ταξίδι του μέσα στον χρόνο τού το χάρισε η γενέθλιά του γη.