Ο Σεπτέμβριος του Αλιέντε

Λίγες ημέρες μετά το αιματηρό πραξικόπημα του 1973 που ανέτρεψε τον Σαλβαδόρ Αλιέντε, οι πραξικοπηματίες του Πινοσέτ άλλαξαν το όνομα μιας κεντρικής λεωφόρου του Σαντιάγο σε 11ης Σεπτεμβρίου. Την ημέρα εκείνη ο Στρατός είχε εισβάλει στο Προεδρικό Μέγαρο και ο πρόεδρος της Χιλής άφηνε την τελευταία του πνοή. Για τους πραξικοπηματίες ήταν μια ημέρα θριάμβου που άξιζε να τιμηθεί. Αλλά όπως γράφει στην εφημερίδα «Λα Ρεπούμπλικα» ο συγγραφέας Αντόνιο Σκάρμετα, στη συλλογική μνήμη των Χιλιανών ο Σεπτέμβριος του 1973 δεν ανήκει στον Πινοσέτ. Ανήκει στον Αλιέντε.

ΠΟΛΙΤΗΣ – ΑΓΩΝΙΣΤΗΣ. Ο Σαλβαδόρ Αλιέντε, εξηγεί ο Σκάρμετα, δεν ήταν ένας αντάρτης που κατέβηκε μια ημέρα από το βουνό, ένας προφήτης που αποβιβάστηκε από μια κιβωτό με πάνοπλους αγγέλους στο πλευρό του. Δεν ήταν καν ένας ποιητής που ζούσε εκτός πραγματικότητας, ανίκανος να ξεχωρίσει τα σύννεφα από τα τανκς. Ηταν ό,τι πιο συγγενές υπήρχε σε έναν κοινό πολίτη. Σαράντα χρόνια από τον θάνατό του, ο κόσμος τον θυμάται ως επαναστάτη. Για τους Χιλιανούς, όμως, η επανάστασή του δεν ήταν η άσκηση μιας βίας – «μαμμής» της Ιστορίας. Ηταν ένας υπομονετικός και εργώδης αγώνας μιας ολόκληρης ζωής, ο οποίος του επέτρεψε να κατακτήσει την εξουσία το 1970. Η κατάκτηση της εξουσίας θα γινόταν το όχημα της κατάκτησης ενός ονείρου: μιας σοσιαλδημοκρατικής κοινωνίας με πλήρη σεβασμό στα ατομικά δικαιώματα που δεν θα είχε καμία σχέση με τα κομμουνιστικά καθεστώτα της εποχής. Ο ίδιος ο Αλιέντε είχε περιγράψει με έναν κάπως φολκλόρ τρόπο αυτή την επανάσταση: «Εχει γεύση από εμπανάδα και κόκκινο κρασί».

Πριν φτάσει στο Προεδρικό Μέγαρο, ο Αλιέντε είχε θητεύσει σχεδόν σε όλα τα θεσμικά όργανα της Δημοκρατίας. Είχε διατελέσει υπουργός, βουλευτής, γερουσιαστής, πρόεδρος της Γερουσίας. Πριν γίνει Πρόεδρος της Δημοκρατίας αισθανόταν περήφανος γι’ αυτήν τη χώρα που είχε ένα δημοκρατικό Σύνταγμα. Ο λαός γνώριζε πολύ καλά αυτόν τον περήφανο πολιτικό: ο Αλιέντε ήδη είχε διεκδικήσει το ανώτατο αξίωμα της Χιλής τρεις φορές, το 1952, το 1958 και το 1964. Στις δύο πρώτες αναμετρήσεις ηττήθηκε με μεγάλη διαφορά, την τρίτη με ελάχιστη. Στην προεκλογική του εκστρατεία ενόψει των εκλογών του 1970 είχε δώσει το πιο λαμπρό δείγμα πολιτικού αυτοσαρκασμού: «Ενθα κείται ο Σαλβαδόρ Αλιέντε, μέλλων πρόεδρος της Χιλής» είχε πει σε μια συγκέντρωση.

Ο Αντόνιο Σκάρμετα, συγγραφέας του «Ταχυδρόμου του Πάμπλο Νερούδα» (εκδ. Ωκεανίδα) που μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο, έχει τοποθετήσει τον Αλιέντε στο κέντρο αρκετών μυθιστορημάτων του. Το πιο εμβληματικό από αυτά είναι «Το κορίτσι και το τρομπόνι», η ιστορία του οποίου κορυφώνεται με τον θρίαμβο του Αλιέντε στις εκλογές του ’70. Η δράση ξεκινάει το 1958, όταν η δημοτικότητα του Αλιέντε έχει φτάσει στα ύψη και η Δεξιά επιστρατεύει ως υποψήφιο έναν ιερέα με αριστερή ρητορική για να του κόψει τη φόρα. Το μακιαβελικό κόλπο έπιασε. Εκείνο το ισχνό 3% που απέσπασε ο ιερέας ήταν αρκετό για να στερήσει την πρώτη θέση από τον Αλιέντε.

Η ΕΠΕΜΒΑΣΗ. Το 1973 ο μακιαβελισμός γίνεται ωμή επέμβαση. Οπως γράφει ο Σκάρμετα, η Δεξιά θα κατακτήσει με βομβαρδισμούς από αέρος, άρματα μάχης και ψυχοπαθολογικό μίσος ό,τι δεν είχε μπορέσει να κατακτήσει με ψήφους. Ο συγγραφέας προτίμησε την εξορία μετά το πραξικόπημα. Και σήμερα θυμάται πολύ καλά απέναντι σε ποιον εκδηλώθηκε τόσο μίσος. Η γλώσσα του σώματος του Αλιέντε εξέμπεπε θέρμη και σιγουριά. Πίσω από τα γυαλιά με τον χοντρό σκελετό μπορούσε να διακρίνει κανείς ένα διαπεραστικό βλέμμα. Το κορμί του ήταν στητό, οι τρόποι του δημιουργούσαν ένα αίσθημα οικειότητας. Γιατί, όμως, η ανάμνηση αυτού του ανθρώπου εξακολουθεί να περνάει τα σύνορα της Χιλής; Γιατί εξακολουθεί να συγκινεί τη Δύση, όταν ο ίδιος και η χώρα του δεν είναι τα μόνα θύματα μιας βίαιης καταστολής και παραβίασης των ατομικών δικαιωμάτων;

ΕΛΠΙΔΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ. Ο Αντόνιο Σκάρμετα γνωρίζει την απάντηση. Οταν ο Αλιέντε έγινε το 1970 ο πρώτος δημοκρατικά εκλεγμένος μαρξιστής, οι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκονταν σε μια φάση αναταραχής. Από εκείνη τη μικρή και μακρινή χώρα έφταναν σε αυτήν την ανάστατη και ταλαιπωρημένη Ευρώπη σημάδια ελπίδας. Οπως υπενθυμίζει ο χιλιανός συγγραφέας, στην Ισπανία κυβερνούσε ακόμη ο Φράνκο. Ο Μιτεράν στη Γαλλία βρισκόταν ακόμη πολύ μακριά από την εξουσία. Η προσοχή της Ευρώπης συγκεντρώθηκε στη Χιλή με περιέργεια και αγάπη. Εκείνο που προσέφερε η Χιλή στον υπόλοιπο κόσμο τότε ήταν ένας δημοκρατικός σοσιαλισμός με ειρηνικά μέσα. Κι όταν αυτό το όνειρο καταστράφηκε από τα κανόνια, κατέλαβαν ολόκληρο τον δημοκρατικό κόσμο θλίψη και οργή. Ηταν ένα συναίσθημα που δεν κατέκλυσε μόνο εκείνη τη γενιά, αλλά πέρασε και στις επόμενες.

Αυτή η ευγενής εικόνα της Χιλής είναι απολύτως συνυφασμένη με το πρόσωπο του Αλιέντε. Απέναντι σε ένα σωρό εμπόδια, αυτός ο άνθρωπος προσπάθησε να εφαρμόσει το επαναστατικό του πρόγραμμα χωρίς να περιορίσει την ελευθερία κανενός, χωρίς να φιμώσει την αντιπολίτευση, χωρίς να απαντήσει με βία στην ακροδεξιά βία που παρέλυε τη χώρα. Η Χιλή και ο υπόλοιπος κόσμος δεν θα μπορούσαν να ξεχάσουν έναν πολιτικό που έζησε και πέθανε με τόση αξιοπρέπεια.