ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ-ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΥΡΙΚΙΟΣ

Δηµήτρης Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ: Κατ’ αρχάς να διαγράψουµε τον όρο καθηγητής. Αν δέχοµαι κάποιον όρο, υπό όρους, είναι ο όρος του δασκάλου. Δεν είχα ποτέ ύφος καθηγητή στη ζωή µου ούτε δηµόσια ούτε κατ’ ιδίαν. Εξάλλου, στη συγκεκριµένη µας σχέση µε τον Δηµήτρη Μαυρίκιο αµφισβητούµε κατά πόσο δικαιούµαι να έχω εγώ ως διακριτικό ρόλο τον ρόλο του δασκάλου κι ο Μαυρίκιος ως διακριτικό ρόλο τον ρόλο του µαθητή. Στην περίπτωσή µας µια τέτοια διάκριση θα αποδειχθεί απολύτως άστοχη γιατί οι ρόλοι οι δικοί µας εναλλάσσονται. Εξ ορισµού άλλωστε της ιδιότητας του καθενός µας, θα παραδεχθούµε ότι το δασκαλίκι, αν δεν είναι καθ’ ολοκληρίαν θέατρο, είναι τουλάχιστον κατά το ήµισυ, όπως και το θέατρο είναι κατά το ήµισυ δασκαλίκι. Εποµένως, περίπτωση ν’ αρχίσουµε να κουβεντιάζουµε ποιος από τους δύο είναι ο δάσκαλος και ποιος είναι ο µαθητής δεν υπάρχει. Εχετε µπροστά σας δύο ανθρώπους που γνωρίζονται πάνω από τριάντα χρόνια, που ταιριάξανε τα χνότα τους από την πρώτη κιόλας στιγµή και η φιλία τους εξακολουθεί να είναι εν ενεργεία και όχι εν αποστρατεία σε µια εποχή αφιλίας.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΑΥΡΙΚΙΟΣ: Πριν από οτιδήποτε θα ήθελα να πω ότι αυτή η κοινή συνέντευξη µε τιµά όσο τίποτε άλλο.

Δ.Ν.Μ.: Και µένα.

Δ.Μ.: Σαφώς δεν αποδέχοµαι τον ρόλο του δασκάλου µε την πρώτη έννοια της λέξης. Είθισται να χρησιµοποιούµε τις λέξεις «διδασκαλία», «διδάσκω» όταν πρόκειται για οµοτέχνους µου επί το έργον:  ένας σκηνοθέτης «διδάσκει» έναν ρόλο ή ένα έργο στους ηθοποιούς.

Δ.Ν.Μ.: Συµφωνούµε και συγχρόνως έχουµε και µια κατοχύρωση µε βάση την ορολογία της αρχαίας ελληνικής παράδοσης, όταν η σκηνοθεσία ή το ανέβασµα ενός δράµατος στα κλασικά χρόνια και µετά ονοµαζόταν «διδασκαλία». Εποµένως, η αγεφύρωτη απόσταση στην περίπτωσή µας όχι απλώς γεφυρώνεται, αλλά οι δύο όροι εναλλάσσονται και σχεδόν ταυτίζονται.

Δ.Μ.: Αψογα. Μια και ο δάσκαλος µας ταξίδεψε σε άλλες εποχές, θα έλεγα ότι αν ζούσαµε σε προηγούµενο  πολιτισµό,  ίσως να ήµασταν οµότεχνοι. Για να γίνω πιο σαφής, θεωρώ ότι το σηµείο σύγκλισης ανάµεσα στον δάσκαλο – φιλόλογο και τον µαθητή – σκηνοθέτη εξαρτάται από το αν το δεύτερο συνθετικό της λέξης «φιλόλογος» αφορά λόγο γραπτό ή λόγο προφορικό. Για µένα πολυτιµότερη από την παρτιτούρα του φιλολόγου είναι η φωνή του βάρδου…

Δ.Μ.: Ακριβώς. Είχα ακούσει πριν από πολλά χρόνια αποσπάσµατα της «Οδύσσειας» από τον Μαρωνίτη εναλλάξ µε τη Μάγια Λυµπεροπούλου και αργότερα µε τη Ρένη Πιττακή. Μιλάµε για δύο µεγάλες ηθοποιούς µας. Οσο τις άκουγα θαύµαζα την οµορφιά του λόγου, αλλά όταν διάβαζε ο Μαρωνίτης βούρκωνα. Αναρωτήθηκα πότε επιτελείται πληρέστερα ο στόχος της δηµιουργίας, τι είναι πιο σωστό: να θαυµάζω την οµορφιά της µετάφρασης ή να δακρύζω; Προσπέρασα το δίληµµα και κατέληξα στο συµπέρασµα ότι από τα χείλη της Λυµπεροπούλου και της Πιττακή προέκυπτε µια άριστη αναπαραγωγή των λέξεων του ποιητή, ενώ µε τον Μαρωνίτη η διαδικασία της σύλληψης, της γέννησης της κάθε λέξης, η ένταση της στιγµής που συνέθετε τον κάθε στίχο ξαναζωντάνευαν µπροστά στα µάτια µας. Γι’ αυτό τον αποκαλώ βάρδο. Ο Μαρωνίτης έκανε ό,τι ακριβώς και ο Οµηρος. Καθώς αναβίωνε αυτή η στιγµή της ποιητικής σύλληψης, η λέξη, ο στίχος παράγονταν ενώπιόν µας, δεν αναπαράγονταν όπως συνέβαινε στην περίπτωση των εξαίρετων ηθοποιών που ανέφερα.

Δ.Ν.Μ.: Να επιβεβαιώσω ή µάλλον, αφού αφαιρέσω τον έπαινο γιατί εξ υποκειµένου τουλάχιστον δεν θα ήθελα να οικειοποιηθώ τον ρόλο του βάρδου, να κρατήσω την ουσία. Αυτό που µας διαφεύγει όταν έχουµε να κάνουµε µε τα αρχαία κείµενα και όχι µόνο µε τα οµηρικά έπη, αλλά και µε τα ποιήµατα του Πινδάρου ή µε τα ποιήµατα της Σαπφώς, πολύ περισσότερο µε τα δράµατα βέβαια – ασχέτως αν ορισµένα ήταν ή δεν ήταν γραµµένα – είναι ότι ο λόγος κυκλοφορούσε ως λόγος ακροαµατικός. Οποιος δεν καταλαβαίνει ότι η αρχαία ποίηση είναι λόγος ακροαµατικός δεν καταλαβαίνει τίποτα σε σχέση µε την αρχαία λογοτεχνία. Αυτός άλλωστε υπήρξε και ο δικός µου καηµός: πώς να σοφιλιαστεί αυτό που έχουµε συνηθίσει να το χωρίζουµε σε γραπτό και σε προφορικό λόγο. Οσο κι αν θεωρώ πως κάτι έχω καταφέρει στη ζωή µου, ώστε προφορικός και γραπτός λόγος να συγγενεύουν, το παράπονό µου παραµένει πως στο καθαρό θέατρο, για Χ, Ψ και Ω λόγους, το ακροαµατικό στοιχείο πάει να καταποντιστεί έναντι του δήθεν υποκριτικού και αντί για λόγο ακροάσιµο ακούµε ψιθύρους.

Θ.Ν.: Θα θέλατε, κύριε Μαυρίκιε, να κάνετε ακόµα πιο σαφές το σηµείο σύγκλισής σας µε τον κ. Μαρωνίτη, αλλά και να µας πείτε αν ως σκηνοθέτης νιώθετε την ανάγκη εποπτείας από έναν φιλόλογο;

Δ.Μ.: Ξεκινώ από το πρώτο. Θα έλεγα ότι συναντιόµαστε στα µισά ενός δρόµου, µε την έννοια ότι ο µεν δάσκαλος πιστεύει βαθιά στη δυναµική της λογοτεχνίας ως ακροάµατος κι εγώ πάλι, ο µαθητής, σκηνοθετώ το κατοπινό ακρόαµά µου, αφού πρώτα ασκηθώ στο να του δώσω γραπτή µορφή είτε µεταφράζοντας είτε διασκευάζοντας είτε ακόµα και συγγράφοντάς το, ζώντας δηλαδή τη διαδικασία της αναζήτησης των λέξεων και των φράσεων που θα κληθώ µετά να διδάξω στους ηθοποιούς. Οσο για τη φιλολογική εποπτεία, ναι, τη χρειάζοµαι στη φάση της µετάφρασης, όχι όµως αργότερα, και πάντως δεν διανοήθηκα ποτέ να ενοχλήσω τον Μαρωνίτη για κάτι τέτοιο, ακόµη κι όταν συνεργαστήκαµε στην «Ηλέκτρα» και ήµασταν κάθε ηµέρα µαζί. Αποζητούσα πάντα τη γνώµη του αλλά ευρύτερα για το θέατρο, για την ποίηση, χωρίς να περιορίζοµαι σε θέµατα φιλολογικά. Γενικά πάντως πιστεύω ότι η σκηνοθετική δηµιουργία δεν χρειάζεται φιλολογική εποπτεία, ειδικά αν φανταζόµαστε τον φιλόλογο µέσα από τη στερεότυπη εικόνα τού επιστήµονα που µόνο διαβάζει και γράφει έχοντας ξεχάσει, εδώ και πολλούς αιώνες, τι σηµαίνει να ακούς τη λογοτεχνία και να την εκφέρεις µέσα από το ίδιο το λαρύγγι σου. Με τον Μαρωνίτη ή, µάλλον, µε το αρχέτυπο που ο Μαρωνίτης κρατάει ακόµη ζωντανό, τα πράγµατα διαφέρουν. Είναι από τους ελάχιστους που έχουν επίγνωση ότι στον «αλφαβητικό» πολιτισµό µας η µόνη µορφή λογοτεχνίας που παραµένει ακόµη ακρόαµα, χωρίς να έχει εκπέσει σε κωφάλαλο ανάγνωσµα, είναι το θέατρο.

Θ.Ν.: Πώς συµβαίνει, κύριε Μαυρίκιε, αν και λένε ότι συνεργαζόµενος κανείς µε τον Μαρωνίτη φτύνει της µάνας του το γάλα, µαζί να τα έχετε πάει τόσο καλά;

Δ.Ν.Μ.: Να απαντήσω εγώ, έστω κι αν φαίνεται ότι υπερασπίζοµαι τον εαυτό µου. Δεν υπάρχει µεγαλύτερη και πιο κουτοπόνηρη παρεξήγηση από αυτήν που δίνει κάποιος για το πόσο αυστηρός και δύσκολος είναι ο Μαρωνίτης. Εχετε µπροστά σας έναν άνθρωπο – και το ξέρετε πολύ καλά – αδικαιολόγητα αθώο ώς τα 84 του χρόνια που διανύει αυτή τη στιγµή. Εξάλλου, τίποτε περισσότερο δεν αγάπησα στη ζωή µου παρά όσους στέκονταν απέναντί µου ως µαθητές ή όσους µε έβαλαν µέσα στο θέατρο. Γιατί πιστεύω ότι σε σχέση µε το πρόσωπό µας, ακόµη πολυτιµότερο είναι το προσωπείο που διαθέτουµε. Το πρόσωπό µας είναι αυτό που µας έδωσε η φύση όπως µας το έδωσε. Αλλά για το περίεργο κρυµµένο προσωπείο µας είµαστε υπεύθυνοι εµείς οι ίδιοι. Ζούµε ουσιαστικά µε το προσωπείο που έχουµε φτιάξει εµείς και όχι µε το πρόσωπο που µας έδωσε η φύση, για να µην πω ότι συχνά το πρόσωπο εµποδίζει να φανεί αυτό το τόσο πολύτιµο για την ανθρώπινη επικοινωνία προσωπείο. Κατά συνέπεια το θέατρο µε απελευθερώνει, γι’ αυτό και το αγαπώ τόσο πολύ.

Δ.Μ.: Να πω κάτι που δεν είναι άσχετο µε όσα λέει ο δάσκαλος. Βεβαίως υποκλινόµαστε στον µεγάλο φιλόλογο, στον σπουδαίο παιδαγωγό, όµως όταν µιλώ για τον βάρδο, στον οποίο εγώ υποκλίνοµαι, εννοώ όχι µόνο τον ποιητή αλλά και τον  υποκριτή, τον ηθοποιό, την τεράστια ψυχή µε εγγενές το χάρισµα της υπόκρισης, ένα χάρισµα αµόλυντο από κάθε έννοια επαγγελµατισµού και ιδιοτέλειας. Εχει µέσα του τη δύναµη του µεγάλου ηθοποιού. Είναι ο ιδανικός παραµυθάς, µε την καλή έννοια της λέξης, µε την έννοια που της έδινε ο Φεντερίκο Φελίνι. Μπροστά σ’ αυτό το συνολικό φαινόµενο υποκλίθηκα και του ζήτησα να είναι ο Παιδαγωγός στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή για την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου το 1998.

Δ.Ν.Μ.: Και ο Λαυρέντιος στο «Ρωµαίος και Ιουλιέτα», άλλο αν δεν έγινε.

Δ.Μ.: Με την εκφορά του αρχαίου κειµένου από τον Μαρωνίτη ένιωθα ότι έχω απέναντί µου τον ίδιο τον Σοφοκλή. Ελεγε εκείνο το κείµενο και το καταλάβαινες, το ένιωθες καλύτερα από ό,τι αν το άκουγες σε οποιαδήποτε µετάφρασή του. Ηταν µια εµπειρία συναρπαστική η ρήση του Παιδαγωγού από τη σοφόκλεια «Ηλέκτρα», όλη η σχέση µου µε τον παιδαγωγό Μαρωνίτη και η σχέση όλων µας µε έναν Δάσκαλο µε «Δ» κεφαλαίο.

Δ.Ν.Μ.: Να ψυχραιµήσω τώρα γιατί συγκινούµαι πάρα πολύ.

Δ.Ν.Μ.: Κι αν δεν υπάρχει, το φτιάχνουµε τώρα, γιατί όχι; Να επανέλθω όµως λιγάκι σ’ αυτό που είπα ότι ταιριάζουν τα χνότα µας, υπογραµµίζοντας ένα στοιχείο που δεν το παίρνουν είδηση παρά µονάχα όσοι έχουν τις κεραίες για να το προσλάβουν. Για το τι είναι τελικά ένας λόγος σωµατικός και όχι στοµατικός. Με τον Μαυρίκιο από την πρώτη στιγµή που είδα και άκουσα τι θέατρο έκανε, µε τον Πιραντέλο, έλεγα µέσα µου «δώσε, ψυχούλα µου», γιατί κι ο δικός µου ο καηµός είναι να είναι ο λόγος σωµατικός. Να δηµιουργεί συγχρόνως σχέση όχι προς όφελος των ανθρώπων που επικοινωνούν µεταξύ τους, αλλά προς όφελος του αντικειµένου για το οποίο γίνεται µια ορισµένη δουλειά. Μια και έχω πάρει τον λόγο, δεν θα ήθελα να ξεχαστεί κάτι. Αγαπώ πολύ το δασκαλίκι, ίσως όχι όσο το θέατρο, αλλά µπορώ να ορκιστώ πως ό,τι έχω γράψει στη ζωή µου, ακόµη και τώρα που δεν διδάσκω κανονικά, βγαίνει µέσα από µια συζήτηση µε νέους ανθρώπους. Μέσα από αυτή τη συζήτηση αρχίζει να δουλεύει και το δικό µου µυαλό και το δικό µου χέρι. Ενας µαθητευόµενος δάσκαλος, θα έλεγα. Οταν λειτουργώ εγώ ως µαθητευόµενος δάσκαλος κι ο µαθητής λειτουργεί ως διδάσκων, αυτό που προκύπτει είναι κάτι αναντικατάστατο. Αυτό το κύκλωµα λειτουργούσε συνεχώς στη δουλειά που κάναµε µε τον Μαυρίκιο για το θέατρο.

Δ.Μ.: Είναι το πρώτο πράγµα που µας είπε όταν ήρθε στον θίασο της «Ηλέκτρας». Τον περίµεναν µε δέος οι ηθοποιοί και ο πάγος έσπασε αµέσως µε αυτή του τη δήλωση, που ήταν απόλυτα ειλικρινής. Και όλα πήγανε χάρµα.  

Ζούμε ουσιαστικά με το προσωπείο που έχουμε φτιάξει εμείς και όχι με το πρόσωπο που μας έδωσε η φύση, για να μην πω ότι συχνά το πρόσωπο εμποδίζει να φανεί αυτό το τόσο πολύτιμο για την ανθρώπινη επικοινωνία προσωπείο
Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης

Με την εκφορά του αρχαίου κειμένου από τον Μαρωνίτη ένιωθα ότι έχω απέναντί μου τον ίδιο τον Σοφοκλή. Ελεγε εκείνο το κείμενο και το καταλάβαινες, το ένιωθες καλύτερα από ό,τι αν το άκουγες σε οποιαδήποτε μετάφρασή του
Δημήτρης Μαυρίκιος