[Τρίτη άποψη] Για μια αριστερή Ευρώπη

Ενα ερώτημα πλανάται πάνω από την Ευρώπη και την Ελλάδα: μπορεί να υπάρξει μια άλλη εναλλακτική αριστερή πρόταση για την Ευρώπη και την ευρωπαϊκή ενοποίηση; Η απάντηση είναι σαφής. Μπορεί. Αρκεί η Αριστερά να ξεπεράσει τις αντιφάσεις της. Η πιο ριζοσπαστική αριστερή πρόταση για την Ευρώπη ορίζεται αποκλειστικά και μόνο από μία λέξη: ομοσπονδία. Με άλλα λόγια, η ομοσπονδιακή συγκρότηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης μπορεί (και πρέπει) να αποτελέσει την έσχατη επιδίωξη μιας αριστερής πολιτικής για την Ευρώπη. Η ευρωπαϊκή ομοσπονδία θα είναι οπωσδήποτε μια ιδιόρρυθμη πολιτική οργάνωση, αρκετά διαφορετική από την κλασικού τύπου ομοσπονδία όπως λειτουργεί σε ΗΠΑ, Γερμανία, Ελβετία, Καναδά. Αλλά θα είναι ομοσπονδία με τέσσερα κύρια συνιστώντα στοιχεία:

α) Υπερεθνικότητα. Συνιστά το προσδιοριστικό στοιχείο της ομοσπονδιακής συγκρότησης της Ενωσης. Αντίθετα με αυτό που φαίνεται να πιστεύουν ορισμένες εκδοχές της ευρωπαϊκής Αριστεράς, η αριστερή Ευρώπη δεν μπορεί να οικοδομηθεί στη βάση της διακυβερνητικής συνεργασίας με θεμέλιο το εθνικό κράτος που δεν θα καταργηθεί αλλά θα συνυπάρχει και θα λειτουργεί με τους υπερεθνικούς κεντρικούς θεσμούς του ευρωπαϊκού συστήματος. Οσοι αριστεροί διατείνονται ότι η Ευρώπη πρέπει να στηρίζεται απλά και μόνο στη συνεργασία των εθνικών κρατών, απλώς την καταδικάζουν στην κυριαρχία των ισχυρότερων κρατών. Σε μια Ευρωπαϊκή Ενωση που συγκροτείται από λιλιπούτεια, μεσαία και μεγαλύτερα κράτη, μόνο οι υπερεθνικοί κεντρικοί θεσμοί μπορούν να διασφαλίσουν τη σχετική ισότητα, συμμετρία και ισορροπία. Βεβαίως η οικοδόμηση ισχυρών υπερεθνικών κεντρικών θεσμών συνεπάγεται τη μεταφορά σημαντικών δόσεων κυριαρχίας στις Βρυξέλλες, κάτι που η Αριστερά φαίνεται να απεχθάνεται. Και στο σημείο αυτό βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση που πρέπει να ξεπεραστεί.

β) Δημοκρατία. Οι υπερεθνικοί κεντρικοί θεσμοί θα πρέπει να στηρίζονται απόλυτα σε δημοκρατική νομιμοποίηση που θα εκφράζεται, στο μέτρο του δυνατού, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Παρά την απουσία της ισχυρής ευρωπαϊκής πολιτικής σφαίρας, μπορούν να υπάρξουν δημοκρατικές διαδικασίες που θα επιτρέψουν την πλέον ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας στην ενοποιητική διαδικασία. Μπορεί, π.χ., όλα τα ανώτατα αξιώματα της ΕΕ (πρόεδρος Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Ευρωπαϊκή Επιτροπή κ.ά.) να αναδεικνύονται μέσω της εκλογικής διαδικασίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ως ο κατεξοχήν δημοκρατικός θεσμός (που όμως έχει αποτύχει «να συνδέσει» την ευρωπαϊκή κοινωνία με το πολιτικό σύστημα της Ενωσης), θα χρειαστεί να αποκτήσει ενδεχομένως ακόμη περισσότερες εξουσίες αλλά και να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του. Και αυτό μπορεί να το επιδιώξει η Αριστερά, η οποία ούτως ή άλλως προβάλλει ως αφετηριακή (την ορθή) θέση ότι «η Ευρώπη δεν μπορεί να οικοδομηθεί ερήμην της κοινωνίας».

γ) Αναδιανεμητικές πολιτικές. Συνιστά το στοιχείο που πρέπει να αναδείξει μια αριστερή πρόταση για το πλέγμα των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αλλά η προώθηση ισχυρών αναδιανεμητικών πολιτικών δεν μπορεί να γίνει για όσο χρονικό διάστημα η Αριστερά αρνείται να ενστερνισθεί ορισμένα κεντρικά στοιχεία του ενοποιητικού εγχειρήματος, όπως π.χ. την ενιαία εσωτερική αγορά και την ανάγκη επέκτασής της σε όλους τους τομείς (υπηρεσιών κ.λπ.). Ενα τμήμα της Αριστεράς αισθάνεται αλλεργία στο άνοιγμα της ευρωπαϊκής αγοράς, όπως και για την οικονομική και νομισματική ένωση (ΟΝΕ). Αλλά χωρίς ενιαία αγορά και ΟΝΕ ενωμένη Ευρώπη δεν μπορεί να υπάρξει. Μόνο με την αποδοχή των δύο αυτών στοιχείων η Αριστερά μπορεί να διεκδικήσει την ανάπτυξη των αναδιανεμητικών πολιτικών, του ισχυρού ομοσπονδιακού προϋπολογισμού, της μεταφοράς πόρων, την ανάδειξη δηλαδή της Ενωσης σε σύστημα συνοχής και αλληλεγγύης για τη μεγιστοποίηση της ευημερίας.

δ) Κοινή εξωτερική πολιτική. Μία αριστερή πρόταση οφείλει να στοχεύει σε μια γνήσια, αποτελεσματική κοινή εξωτερική πολιτική σε επίπεδο ΕΕ. Αλλά για να είναι αποτελεσματική η εξωτερική πολιτική πρέπει να υποστηρίζεται από υπολογίσιμη στρατιωτική δύναμη (έστω κι αν η Ενωση, κατά βάση, παραμείνει πολιτική δύναμη). Αλλά και πάλι η Αριστερά εμφανίζεται να αντιστρατεύεται την προικοδότηση της ΕΕ με στρατιωτικές δυνάμεις.

Συνοπτικά, αριστερή πρόταση για την Ευρώπη μπορεί και πρέπει να υπάρξει, αλλά για να είναι αξιόπιστη η Αριστερά χρειάζεται να ξεπεράσει τις βαθιές αντιφάσεις της. Προοδευτική αριστερή πρόταση σε εθνικολαϊκίστικο περιτύλιγμα δεν νοείται…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών