[Τρίτη άποψη] Οταν μιλούν τα στερεότυπα

Η τελευταία έρευνα κοινής γνώμης του Pew Institute με τίτλο «Ο νέος ασθενής της Ευρώπης είναι η Ευρωπαϊκή Ενωση» αποκαλύπτει πολλά και σημαντικά για την Ευρώπη, την Ελλάδα αλλά και την προοπτική της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Πρώτα απ’ όλα, για την Ελλάδα: καταγράφεται η αναπόφευκτη μείωση της εμπιστοσύνης προς την ΕΕ μετά την εφαρμογή των αυστηρών πολιτικών δημοσιονομικής πειθαρχίας και οικονομικής λιτότητας. Καθόλου περίεργο. Παρεμφερής είναι η κατάσταση και σε πολλές άλλες χώρες – μέλη. Εξόχως ενδιαφέρουσα, όμως, είναι η εικόνα που έχουμε ως χώρα για τον εαυτό μας, μια εικόνα που δεν συμμερίζεται κανένας εκτός ημών.  

Στο ερώτημα ποιες χώρες θεωρεί η Ελλάδα περισσότερο και λιγότερο αξιόπιστες στην ΕΕ, απαντάμε: θεωρούμε πλέον αξιόπιστη την Ελλάδα, λιγότερο αξιόπιστη τη Γερμανία! Ολες οι άλλες χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα θεωρούν πλέον αξιόπιστη τη Γερμανία. Επίσης, στα ερωτήματα ποια χώρα θεωρείται περισσότερο και ποια λιγότερο αλαζονική, περισσότερο και ποια λιγότερο φιλεύσπλαχνη, απαντάμε (βεβαίως!) ότι η λιγότερο αλαζονική χώρα δεν είναι άλλη από την Ελλάδα και η περισσότερο φιλεύσπλαγχνη και πάλι είναι η Ελλάδα – η Γερμανία βρίσκεται στον αντίποδα.

Στερεότυπα; Ισως. Αλλά και ως στερεότυπα αποκαλύπτουν την έκταση της απουσίας  αυτογνωσίας μας: είμαστε ο καλύτερος, ωραιότερος, εξυπνότερος αλλά και περισσότερο αξιόπιστος και φιλεύσπλαγχνος λαός της Ευρώπης! Και η «περισσότερο αξιόπιστη χώρα» – μετά τα όσα έχουν συμβεί και αποκαλυφθεί τα τελευταία χρόνια; Χρειάζεται τεράστια αυτοπεποίθηση αλαζονείας για να μπορεί κάποιος να υποστηρίζει κάτι τέτοιο (έστω κι αν ταυτόχρονα θεωρούμε ότι είμαστε η λιγότερο αλαζονική χώρα της Ευρώπης).

Το συμπέρασμα είναι ότι, δυστυχώς, η  κρίση δεν φαίνεται να οδηγεί σε μια ευρύτερη συνειδητοποίηση αυτογνωσίας, ότι ενδεχομένως «κάτι πρέπει να έχουμε κάνει λάθος», ότι κάποιες αντιλήψεις, πεποιθήσεις, δόγματα μπορεί να μην έχουν καμιά σχέση με την πραγματικότητα. Αντίθετα, ορισμένοι σταθερά τροφοδοτούν την πεποίθηση περί του αλάθητου, της μοναδικότητας και της υπεροχής του Ελληνα. Κι όμως, «η χώρα θα πρέπει να βγει πιο ώριμη και συνειδητοποιημένη από την κρίση» (βλ. Γιάννης Βούλγαρης, «ΤΑ ΝΕΑ», 18/5).

Η έρευνα, όμως, αποκαλύπτει και τη ραγδαία απονομιμοποίηση της ΕΕ και του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η πλέον εντυπωσιακή πτώση στον βαθμό υποστήριξης της ΕΕ καταγράφεται στη Γαλλία. Και τούτο είναι πολλαπλώς ανησυχητικό. Η πλέον ισχυρή υποστήριξη εντοπίζεται στη Γερμανία. Ετσι είναι εμφανές ότι έχουμε εντυπωσιακή απόκλιση ανάμεσα στις δύο χώρες ως προς τον τρόπο που προσεγγίζουν την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Η απόκλιση αυτή που εκδηλώνεται και σε άλλα επίπεδα, αλλά κυρίως στην αδυναμία των ηγεσιών της Γαλλίας (Φρανσουά Ολάντ) και της Γερμανίας (Ανγκελα Μέρκελ) να διαμορφώσουν έναν κοινό βηματισμό συνεργασίας, απειλεί με παράλυση την ΕΕ. Γιατί η πραγματικότητα είναι, είτε μας αρέσει είτε όχι, ότι η ΕΕ μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά και η ενοποίηση να προχωρήσει μόνο εάν Γαλλία και Γερμανία μπορούν να συνεργασθούν ως «η ατμομηχανή προώθησης της ενοποίησης». Κάθε φορά που οι δύο χώρες βρέθηκαν να διαφωνούν η ενοποίηση ανακόπηκε. Και σήμερα οι διαφωνίες ανάμεσα στις δύο πλευρές είναι πολλές και σημαντικές, αν και η αφετηρία τους βρίσκεται στο ότι έχει ανατραπεί η συμμετρία ανάμεσα στις δύο χώρες. Μετά την ενοποίησή της, η Γερμανία είναι πληθυσμιακά ισχυρότερη από τη Γαλλία αλλά κυρίως, ενώ  η οικονομία της Γερμανίας είναι ιδιαίτερα ισχυρή και ανταγωνιστική, αυτή της Γαλλίας βρίσκεται σε κρίση, υποφέρει από απώλεια ανταγωνιστικότητας. Χρειάζεται επομένως βαθιές μεταρρυθμίσεις που το εκλογικό σώμα της δεν είναι έτοιμο να στηρίξει.

Ωστόσο, πέρα κι απ’ αυτούς τους δομικούς λόγους, Γαλλία και Γερμανία πρεσβεύουν σήμερα διαφορετικές οικονομικές λογικές: η Γερμανία, κατά βάση, της αυστηρής νομισματικής και δημοσιονομικής πειθαρχίας ενώ η Γαλλία της ανάπτυξης – μιας επεκτατικής πολιτικής. Ο Πρόεδρος Ολάντ παρουσίασε την περασμένη εβδομάδα ένα τρίπτυχο για τη μεταρρύθμιση της γαλλικής οικονομίας, για την προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και για τη μετεξέλιξη της ευρωζώνης σε πολιτική ένωση. Φιλόδοξο σχέδιο που, φοβάμαι, μάλλον θα συναντήσει περιορισμένη κατανόηση από το Βερολίνο. Ετσι η ένταση στις σχέσεις Γαλλίας – Γερμανίας θα παραμείνει τουλάχιστον ώς τις γερμανικές εκλογές του Σεπτεμβρίου και «ο ασθενής της Ευρώπης» θα συνεχίσει να αναζητά θεραπεία…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών