[Τρίτη άποψη] Καθεστώς πολιτικής εποπτείας

Μπορεί και πρέπει η Ευρωπαϊκή Ενωση να επεμβαίνει στην εσωτερική πολιτική διαδικασία των κρατών-μελών της προκειμένου να προστατεύσει τη δημοκρατία, τα ατομικά, θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου; Το ερώτημα έχει τεθεί με ιδιαίτερη ένταση τις τελευταίες εβδομάδες έπειτα από κοινή πρωτοβουλία τεσσάρων κρατών-μελών – των Γερμανίας, Ολλανδίας, Φινλανδίας και Δανίας – να ζητήσουν από τα όργανα της ΕΕ και ιδιαίτερα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσουν προτάσεις για τη θέσπιση μηχανισμού που θα επιτρέπει την «επέμβαση» της Ενωσης στις περιπτώσεις όπου παρουσιάζονται παραβιάσεις της δημοκρατικής τάξης.

Η πρωτοβουλία των τεσσάρων κρατών-μελών ξεκίνησε μετά τις αμφιλεγόμενης δημοκρατικής νομιμοποίησης πολιτικές μεταρρυθμίσεις στην Ουγγαρία, αλλά και τις πολιτικές τάσεις που αναπτύσσονται σε ορισμένες άλλες χώρες-μέλη περιλαμβανομένης και της Ελλάδας (άνοδος Χρυσής Αυγής, κ.λπ.). Η Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ενωσης (Συνθήκη Λισαβώνας) προβλέπει έναν μηχανισμό (άρθρο 7), σύμφωνα με τον οποίο υπό προϋποθέσεις και με περίπλοκες διαδικασίες το Συμβούλιο μπορεί, αν μια χώρα-μέλος παραβιάζει τις αξίες πάνω στις οποίες στηρίζεται η ΕΕ (δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, κράτος δικαίου κ.λπ.), να λάβει μέτρα εναντίον της. Τα μέτρα περιλαμβάνουν την αναστολή ορισμένων δικαιωμάτων που απορρέουν από τις Συνθήκες, περιλαμβανομένων και των δικαιωμάτων ψήφου του κράτους-μέλους στο Συμβούλιο της Ενωσης. Η «τιμωρία» αυτή για το άτακτο κράτος-μέλος θεωρείται από πολλούς ακραία («πυρηνική επιλογή»), ενώ οι διαδικασίες ενεργοποίησής της είναι εξόχως περίπλοκες με αποτέλεσμα να μην έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ μέχρι σήμερα.

Παράλληλα εκφράζονται αμφιβολίες αν η ακραία τιμωρία της «αναστολής ψήφου» μπορεί να οδηγήσει σε πρακτικά αποτελέσματα διόρθωσης μιας αντιδημοκρατικής εκτροπής σε κράτος-μέλος. Από την άλλη, είναι γνωστό ότι η Ενωση έχει δυνατότητες να παρεμβαίνει αποτελεσματικότερα στην πολιτική διαδικασία των υποψήφιων για ένταξη χωρών για την προώθηση της δημοκρατίας (μέσω της εφαρμογής των «κριτηρίων  της Κοπεγχάγης») και το κάνει μάλλον αποτελεσματικά στην περίπτωση των κρατών των Δυτικών Βαλκανίων. Ωστόσο, από τη στιγμή που οι χώρες εντάσσονται στην ΕΕ η παρέμβαση τερματίζεται. Η Ενωση έχει τη μόνη επιλογή της «αναστολής ψήφου» και σε ορισμένες πολύ ακραίες περιπτώσεις την αναστολή των χρηματοδοτήσεων μέσω των διαρθρωτικών ταμείων.

Αυτό που επιδιώκεται τώρα με την πρωτοβουλία των τεσσάρων κρατών-μελών είναι η θέσπιση ενός ενδιάμεσου αλλά αποτελεσματικότερου μηχανισμού ανάλογου με αυτόν του άρθρου 121 της Συνθήκης για την εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής μέσω του μηχανισμού της πολυμερούς εποπτείας. Με άλλα λόγια, οι χώρες-μέλη που κρίνεται ότι παραβιάζουν τη δημοκρατική τάξη, δικαιώματα, αξίες θα τίθενται υπό «καθεστώς εποπτείας, παρακολούθησης και κυρώσεων». Είναι προφανές ότι εδώ έχουμε ένα ιδιαίτερα λεπτό θέμα που εγείρει σοβαρά ζητήματα δημοκρατικής νομιμοποίησης, ενώ δυνητικά περικλείει και κάποιους  κινδύνους αυθαιρεσίας.

Ανάμεσα στις χώρες-μέλη της ΕΕ φαίνεται να διαμορφώνονται αυτή τη στιγμή δύο κύριες τάσεις για το εν λόγω θέμα. Η πρώτη υποστηρίζει ότι καθώς η Ενωση θέλει να μετεξελιχθεί σε πολιτική ένωση και να δημιουργήσει τη λίγο – πολύ ενιαία πολιτική σφαίρα, τον ευρωπαϊκό δήμο, οι «παρεμβάσεις» των οργάνων της στην πολιτική διαδικασία πρέπει να θεωρηθούν θεμιτή, δημοκρατική, αποδεκτή εξέλιξη κάτω από τις αυτονόητες διασφαλίσεις δικαίου (αρκεί βεβαίως και τα ίδια τα όργανα της Ενωσης να απολαμβάνουν τη δημοκρατική νομιμοποίηση).

Αυτή η σχολή σκέψης εκφράζεται από τις χώρες-μέλη που βλέπουν την ΕΕ να εξελίσσεται διαχρονικά σε ένα πολιτικό σύστημα ομοσπονδιακής συγκρότησης. Η δεύτερη τάση συσπειρώνει τις χώρες-μέλη της χαλαρής Ενωσης των εθνικών κρατών με διακυβερνητικό περιεχόμενο και λογική. Ανεξάρτητα όμως από σχολές και τάσεις, ένα πράγμα θα πρέπει να είναι βέβαιο: η ΕΕ δεν μπορεί να ανεχθεί στους κόλπους της αντιδημοκρατικές συμπεριφορές και καταστάσεις από κράτη-μέλη που παραβιάζουν τις θεμελιώδεις αξίες πάνω στις οποίες οικοδομείται. Ούτε μπορεί να παραμένει αδιάφορη στις ακραίες πολιτικές δυναμικές (λαϊκισμός, ξενοφοβία, ρατσισμός κ.λπ.) που αναπτύσσονται στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο.

Η Ενωση είναι πολιτική οντότητα με πολιτική ταυτότητα, που πρέπει να εκφράζεται τόσο με τον λόγο της όσο και με τις πολιτικές της…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών