«Προσκυνήσαμε το χρήμα και ήρθε ο λογαριασμός»

Μία φορά τον μήνα την έβλεπα στο στέκι της, ανάμεσα στα Εξάρχεια και στο Κολωνάκι. Μόνη της μπροστά σε ένα τραπεζάκι. Ερχονταν οι φίλες της, έπιναν καφέ, έφευγαν. Πού και πού κανένας νεαρός που την αναγνώριζε έσκυβε και της έλεγε κάτι στο αυτί και αυτή έλαμπε από χαρά. Εδώ και λίγους μήνες την έχασα. Στο σπίτι της στα Εξάρχεια την πόρτα την ανοίγει η Ρομίνα. Η κοπέλα που τη βοηθάει. Εκείνη είναι μπροστά στο τραπεζάκι της. Βιβλία, σημειώσεις, ένα μπλε bic, ένα ποτηράκι ούζο, ένα μπουκαλάκι νερό.

Σας έχασα. Τις κόψατε τις βόλτες;

Τελείως. Αλλά μπορεί να γίνει ένα θαύμα και να περπατήσω ξανά. Ποιος ξέρει;

Εδώ μένατε πάντα, στα Εξάρχεια;

Εδώ γεννήθηκα, Μεταξά και Μεσολογγίου. Κάποτε πήγαινα με τον άντρα μου στη Λεύκα, στην ταβέρνα. Αλλά δεν υπάρχει πια η αίσθηση της γειτονιάς. Τώρα ξέρω μόνο τη Μαρία που κάνει φωτοτυπίες.

Από την ποίηση ζείτε;

Τρελάθηκες; Εδώ δεν ξέρω πώς θα τελειώσω τον μήνα. Ζω από τη σύνταξη, ένα χιλιάρικο ούτε, ευτυχώς δεν μου την κόψανε. Εγώ ζούσα πάντα από μεταφράσεις, τώρα όμως κανένας εκδοτικός οίκος δεν κάνει μεταφράσεις. Επίσης είχα και τα φιστίκια στο κτήμα της Αίγινας, αλλά φέτος οι τιμές είναι τέτοιες που είναι να γελάς.

Η βαφτισιμιά του Καζαντζάκη…

Ναι. Ο Καζαντζάκης ήταν πολύ φίλος του πατέρα μου. Τον έλεγε «ο Ανατολίτης μου», γιατί ο πατέρας μου ήταν από τη Μικρά Ασία, από τα Δαρδανέλια.

Λέτε να φταίει και ο Καζαντζάκης γι’ αυτό;

Που ασχολήθηκα με την ποίηση; Ε μάλλον!

Σας έβαλε το σωστό λάδι.

(γέλια) Ναι περίμενα πώς και πώς να τελειώσω το γυμνάσιο για να πάω στη Γαλλία, να σπουδάσω μαζί του. Αλλά ήμουν πολύ άτυχη, γιατί πέθανε μερικούς μήνες πριν τελειώσω το γυμνάσιο. Πήγα όμως στη Γαλλία και έμεινα με την Ελένη Καζαντζάκη.

Και μετά τον Καζαντζάκη;

Ο Καβάφης, ο Θεός μου.

«Κι αν πτωχική τη βρεις, η Ιθάκη δε σε γέλασε. Ετσι σοφός που έγινες, με τόση γνώση ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν».

Ποιο στίχο πρέπει να κρατήσουμε από εσάς;

Δεν ξέρω. Το τελευταίο μου βιβλίο έχει τίτλο «Η ανορεξία της ύπαρξης» και όταν τον είδα τυπωμένο, τότε κατάλαβα πως η ποίηση προλέγει αυτό που αισθάνεσαι. Είναι ακριβώς αυτό που αισθάνομαι, μια ανορεξία της ύπαρξης.

Γράφετε: «Φόβος για την κατάρρευση της φύσης, του κορμιού, του κόσμου. Τώρα αντί να ουρλιάζει το μέσα “Τι ωραίος που είναι αυτός”, μια είναι η φωνή που κυριαρχεί: “Πρόσεχε”».

Ναι. Είναι μέρος του εφιάλτη.

Εχει πάψει να ουρλιάζει το μέσα;

Ουρλιάζει, «πρόσεχε». Μόνο.

Ο έρωτας ήταν πάντα η αφορμή;

Η ποίηση ξεκινάει από μια πληγή πάντα. Και το ποίημα είναι η ουλή.

Δηλαδή οι ποιητές είναι άνθρωποι που δεν ζουν;

Τι θα πει δεν ζουν; Βεβαίως ζουν.

Αυτές οι πληγές πώς δημιουργούνται;

Από τη ζωή που ζουν!

Ή από τη ζωή που δεν ζουν; Μπορεί ένας χορτάτος να γράψει ποίηση;

Συνηθίζουμε να νομίζουμε ότι δεν είναι πολύ πιθανό, αλλά εξαρτάται πώς χόρτασε και γιατί. Σε εμένα ήρθαν όλα πολύ φυσικά. Και ο έρωτας και το τέλος του έρωτα. Και τώρα πρέπει να αντιμετωπίσω αυτό τον εφιάλτη που λέγεται γήρας.

Γιατί εφιάλτης;

Γιατί δεν ξέρεις τι έρχεται μετά. Είχα πάντοτε μια μεγάλη ανεξαρτησία. Και τώρα θέλω βοήθεια ακόμη και για να περπατήσω. Αυτό με πανικοβάλλει.

Τι σας λέει λοιπόν η εποχή;

Η εποχή είναι τραγική. Τέτοια δεν θυμάμαι να έχω ζήσει ούτε στα χρόνια της χούντας.

Τότε ήξερες τον εχθρό.

Ακριβώς (παύση). Ξαφνικά βγήκα αληθινή. Ο καινούργιος μονοθεϊσμός, το χρήμα! Κατανάλωση, χρήμα, και τώρα ήρθε ο λογαριασμός.

Και πώς θα βγούμε από αυτό;

Ξέρω ‘γώ; Τι είμαι; Οικονομολόγος; Οι τελευταίοι που έχουν λύση είναι οι ποιητές.

Εχουν σωστά ερωτηματικά όμως.

Ναι, ίσως σε αυτό έχετε δίκιο. Τα οποία όμως είναι εκ φύσεως αναπάντητα. Δεν υπάρχουν απαντήσεις στα ερωτηματικά των ποιητών (παύση). Οι άλλοι άνθρωποι που ασχολούνται με τη ζωή μας γιατί δεν έχουν λύσεις;

Γιατί δεν διαβάζουν ποίηση…

Πολύ ωραία αυτό. Μακάρι να είχατε δίκιο.

Και δεν μπορούμε να πούμε αυτό που έλεγε ο Καζαντζάκης;

«Δε φοβάμαι τίποτα, δεν ελπίζω τίποτα, είμαι ελεύθερος»; Καμιά φορά, αναρωτιέμαι αν θα το έλεγε σήμερα. Γιατί νομίζω, ακόμα και αν δε φοβάσαι, ακόμα και αν δεν ελπίζεις, δεν είσαι ελεύθερος πλέον. Δεν εξαρτάται από εσένα η ελευθερία σου.

«Ο,τι μου λείπει με προστατεύει από κείνο που θα χάσω». Ετσι είναι;

Ναι.

Λένε αλήθεια τα ποιήματα ή είναι χρησμοί Πυθίας;   

Η αλήθεια δεν είναι πάντα μονοσήμαντη. Ούτε αποκαλύπτεται αμέσως. Τα ποιήματα έχουν μια προφητική διάσταση. Δηλαδή, πράγματα που έχω βάλει στα ποιήματα, τα συλλαμβάνω αργότερα σαν αλήθειες ζωής.  

«Χρωστάω τη σοφία μου στον φόβο», έχετε γράψει.

Ναι. Λέω στο ποίημα «Στον ουρανό του τίποτα με ελάχιστα»:

«Χρωστάω τη σοφία μου στον φόβο∙/πέταλα, αναστεναγμούς, αποχρώσεις τα πετάω./ Χώμα, αέρα, ρίζες κρατάω/ να φεύγουν τα περιττά λέω/ να μπω στον ουρανό τού τίποτα με ελάχιστα».