Η Ελλάδα ως «πολιτικό πρόβλημα»

Με το οικονομικό πρόβλημα της χώρας υπό κάποιον έλεγχο, η Ευρώπη φαίνεται να μεταθέτει τώρα το ενδιαφέρον της στην πολιτική προοπτική και κυβερνητική, δημοκρατική σταθερότητα στην Ελλάδα, κάτι που ήδη αντανακλάται σε επίσημες δηλώσεις και σειρά δημοσιευμάτων (βλέπε π.χ. τα τελευταία τεύχη των περιοδικών «New Statesman» και «Prospect»). Ελλοχεύει έτσι ο κίνδυνος η Ευρώπη να μορφοποιήσει την Ελλάδα ως ένα δυνητικά «πολιτικό πρόβλημα». Μέχρι σχετικά πρόσφατα, οι ειδήσεις για την Ελλάδα που εξόργιζαν – δικαίως ή αδίκως – τους Ευρωπαίους είχαν να κάνουν κυρίως με την οικονομία και τα πάθη της. Αλλά αυτό που έχει αρχίσει τώρα να προβληματίζει εντονότερα είναι οι πολιτικές ειδήσεις και η πολιτική προοπτική/σταθερότητα της χώρας. Σε μια περίοδο που η αξιοπιστία έχει αρχίσει να αποκαθίσταται, μια σειρά από πολιτικές εξελίξεις, γεγονότα, δηλώσεις, πράξεις βίας κ.λπ. οδηγούν τους ευρωπαίους εταίρους να σκέπτονται πέρα από  τη δυνατότητα επίλυσης της δημοσιονομικής κρίσης, την ικανότητα του πολιτικού συστήματος, της πολιτικής τάξης συνολικά, να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις σταθερότητας και συναίνεσης για την οριστική έξοδο της χώρας από τα δομικά αδιέξοδα, τον εκσυγχρονισμό του κράτους, θεσμών, να θάψει το παλαιό και φθαρμένο και να αποδεχθεί το καινούργιο. Να χρησιμοποιήσει δηλαδή την κρίση ως ευκαιρία για να εμπεδώσει βαθιές τομές εκσυγχρονισμού και μεταρρύθμισης. Σε μια πιο ακραία εκδοχή, ορισμένοι  Ευρωπαίοι εμφανίζονται να  διερωτώνται εάν η Ελλάδα μπορεί τελικά να λειτουργήσει ως τυπική ευρωπαϊκή δημοκρατία, με ό,τι συνεπάγεται η φράση, σε ό,τι αφορά τον σεβασμό των δικαιωμάτων, το κράτος δικαίου, την επιβολή των αρχών ισότητας και δικαιοσύνης (π.χ. στη συλλογή φόρων). Ολα αυτά τείνουν να επισκιάσουν τα βήματα προόδου που έχει κάνει η χώρα στη διαδικασία δημοσιονομικής εξυγίανσης και βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας,  όπως επισκιάζουν και την αποφασιστικότητα που (θέλει να) προβάλλει η κυβέρνηση για την προώθηση των μεταρρυθμίσεων αλλά και τη μεταρρυθμιστική δυναμική που αναπτύσσει ευρύτερα η κοινωνία.

Τα πολιτικά παθογενή γεγονότα που έχουν τροφοδοτήσει τον έντονο προβληματισμό ξεκινούν κυρίως  από την καθίζηση (αποσύνθεση;) του ΠΑΣΟΚ και την άνοδο της νεοναζιστικής Χρυσής Αυγής σε τρίτο κόμμα αλλά και τη βία που ασκείται τόσο απρόκλητα από διάφορες πλευρές, τον χειρισμό που έγινε στη διαβόητη πλέον λίστα Λαγκάρντ, από τη διάχυτη διαφθορά, αλλά και τις δηλώσεις, συμπεριφορές, αντιδράσεις πολιτικών προσώπων και δυνάμεων που δείχνουν ελάχιστη ή μηδαμινή συνειδητοποίηση της βαθιάς κρίσης που διέρχεται η χώρα και της ανάγκης να αφομοιώσει βαθιές μεταρρυθμίσεις για να βγει από το αδιέξοδο ως μια «κανονική ευρωπαϊκή χώρα». Η αντίληψη ότι σημαντικό μέρος του   πολιτικού συστήματος και προσωπικού αδυνατεί να συνειδητοποιήσει το μέγεθος των προκλήσεων σε μια στιγμή που οι Ευρωπαίοι εμφανίζονται πρόθυμοι να προωθήσουν μια συνολική λύση για την οικονομική κρίση στην ευρωζώνη και την Ελλάδα μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά  ζημιογόνος για τη χώρα. Η πεποίθηση πως το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι κατά βάση οικονομικό αλλά βαθύτατα πολιτικό είναι αυτό που διαφοροποιεί τη χώρα από τις άλλες περιπτώσεις χωρών που βρίσκονται σε πρόγραμμα (Ιρλανδία, Πορτογαλία) και που κάνει τον Β. Σόιμπλε (υπουργό Οικονομικών της Γερμανίας) να τονίζει μονότονα ότι «η Ελλάδα συνιστά μια ξεχωριστή περίπτωση στην ευρωζώνη». Βεβαίως είναι αληθές ότι οι βαθύτερες αιτίες της κρίσης στην Ελλάδα είναι πράγματι πολιτικές. Η  οικονομική κρίση είναι το αιχμηρό σύμπτωμα της πολιτικής κρίσης και των πολιτιστικών της ερεισμάτων, της αδυναμίας δηλαδή του πολιτικού και του κρατικού συστήματος να λειτουργήσουν με τους ανοιχτούς, δημοκρατικούς κανόνες διαφάνειας, αποτελεσματικότητας, ικανότητας διαχείρισης και επίλυσης συλλογικών προβλημάτων, έξω από τις ανορθολογικές, πελατειακές προσεγγίσεις και τη λογική των κλειστών ιδιοτελών συναθροίσεων.

Από την άλλη μεριά, όμως, υπάρχει η πεποίθηση ότι η πολύπλευρη, βαθιά κρίση θα λειτουργήσει τελικά ως η ευκαιρία, ο καταλύτης για να γεννηθεί και μορφοποιηθεί «το πολιτικά καινούργιο». Αυτό δεν έχει γίνει ακόμη. Οι δυναμικές που αναπτύσσονται είναι αντιφατικές. Σε ορισμένες περιπτώσεις  φαίνεται ότι σε πολιτικό επίπεδο αναπαράγεται το «παλαιό» σε ποικίλες εκδοχές ή και ακόμη το άκρως «παλαιότερο» (Χρυσή Αυγή). Θα γίνει και πότε; Είναι το ερώτημα που Ευρωπαίοι (και Ελληνες βεβαίως) ζητούν εναγωνίως να απαντήσουν καθώς, τελικά, γίνεται ευρύτερα αποδεκτό ότι όσο επιτακτική κι αν είναι η αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης, το «ελληνικό πρόβλημα» θα επιλυθεί σε οριστική και σταθερή βάση με την πολιτική ανασύνταξη της χώρας που θα εγγυάται την πολιτική σταθερότητα, ομαλότητα  και προβλεψιμότητα. (Πάντως, θα πρέπει να παρατηρηθεί ότι και  οι ανησυχούντες Ευρωπαίοι οφείλουν να διερωτηθούν εάν ορισμένες πολιτικές τους απέναντι στην Ελλάδα συμβάλλουν και σε ποιο βαθμό στην πολιτική σταθερότητα, στη δημοκρατική ανασύνταξη και τελικά στην έξοδο από την κρίση ή μήπως τροφοδοτούν το αντίθετο).

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών