[Κριτική θεάτρου] Πολιτικό αλισβερίσι

Ελπίζω να είναι πολλοί που θα διαφωνήσουν με τις θέσεις που εξέθεσα στο περασμένο σημείωμα πάνω στο καίριο πρόβλημα της ερμηνείας του Αριστοφάνη στην εποχή μας. Υποστήριζα, αντίθετα με όσα υποστηρίζουν ανιστόρητα πολλοί, πως δεν είναι οι σύγχρονοι σκηνοθέτες που πλησιάζουν τον μεγάλο κωμωδιογράφο με τον κώδικα της επιθεώρησης, όπως συνήθως κρίνεται. Η επιθεώρηση και ο Καραγκιόζης απέδειξα μιμήθηκαν από τη γέννησή τους τον 19ο αιώνα τη δομή του αριστοφανικού κειμένου. Και μάλιστα σεμνότερα από το πρωτότυπο αρχαίο κείμενο, δεδομένου πως η αστική και μικροαστική ηθική δεν θα ανέχονταν τις κυριολεκτικές βωμολοχίες του αρχαίου προγόνου.

Αν λοιπόν γυρίσει κανείς πίσω και μελετήσει τον Ραγκαβή, τον Χουρμούζη, τον Σουρή (που διασκεύασε τις «Νεφέλες» και απήγγειλε και την… Παράβαση αυτοπροσώπως) και τον Πολύβιο Δημητρακόπουλο των «Εκκλησιαζουσών» του Χρηστομάνου (μόνον δι’ άνδρας θεατάς) που υπήρξε και μέγας συγγραφέας επιθεωρήσεων με τα περίφημα «Παναθήναια» του 1909 κ.λπ. τότε θα αντιληφθεί πως τουλάχιστον εκατόν πενήντα χρόνια ελληνικού θεάτρου έτσι προσλήφθηκε ο Αριστοφάνης και μ’ αυτούς τους κώδικες ευδοκίμησε: άλλοτε ηθογραφία, άλλοτε κωμωδία λαϊκή, άλλοτε κώδικας ζακυνθινής «ομιλίας», άλλοτε αποκριάτικο πανηγύρι, γαϊτανάκι και καμήλα, άλλοτε μπουλούκι του 1900 και άλλοτε καμπαρέ του Μεσοπολέμου, άλλοτε επίσης τσίρκο, Καραγκιόζης (οι «Αχαρνείς» του Κουν), άλλοτε κωμωδία της μπάτας.

Φέτος τρεις καταξιωμένοι σκηνοθέτες που έχουν στο ενεργητικό τους ευρύ φάσμα σκηνοθετικών προσεγγίσεων και αριστοφανικών κειμένων, ο Κακλέας, ο Φασουλής και ο Θεοδωρόπουλος, καταπιάστηκαν με τρεις από τις σωζόμενες κωμωδίες του μεγάλου σατιρικού. Κατά σειρά: τους «Ορνιθες», τους «Ιππείς» και τις «Εκκλησιάζουσες». Και οι τρεις επέλεξαν να διασκευάσουν το κείμενο οι δύο πρώτοι οι ίδιοι, ο τρίτος παραδίδοντας τον Αριστοφάνη στον συγγραφέα της «Κατσαρίδας». Δηλαδή ό,τι έκαναν ο Χουρμούζης και ο Σουρής. Εκείνο που μετράει σ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι κατά πόσο διασώζεται ο Νους ενός κειμένου, δηλαδή η Διάνοια και το Ηθος του. Και οι τρεις είναι κωμωδίες πολιτικές και οι αναφορές του σε πρόσωπα και πράγματα της εποχής, σε διαπλοκές, διαφθορά, στρεψοδικίες, πολιτικό αλισβερίσι και γενική απαξίωση της πολιτικής είναι τόσο κοντά μας ώστε μόνο με αναλογίες γίνεται κατανοητή η σατιρική του αιχμή. Σε εκατό, χίλια χρόνια τι θα έλεγε η σάτιρα του Πανούση: «Δεν μετέχει ο Γιώργος Νταλάρας». Τι θα έλεγε η σάτιρα του Χάρρυ Κλυνν: «Ασε μας ρε Κοσκωτά!». Πρόσφατα στις ΗΠΑ μεγάλο ποσοστό σε δημοσκόπηση απάντησε πως το Περλ Χάρμπορ βομβάρδισαν οι Βιετναμέζοι και προκάλεσαν τον πόλεμο στο Βιετνάμ! Πριν μόλις 70 χρόνια.

Αντε να βρεις αναλογίες ύστερα από 2.500 χρόνια.

Η επιτυχία μιας αναλογικής διασκευής έχει να κάνει με την αποδοχή της από το κοινό και την προσαρμογή της στα πλαίσια του όλου αριστοφανικού οικοδομήματος.

Αλλοτε επιτυγχάνει, άλλοτε αποτυγχάνει. Επίσης είναι ιστορικό κεκτημένο οι κωμικοί να κάνουν προσθήκες και να χρησιμοποιούν τα χάτσι και τα πάτσι τους, αρχαιόθεν μετράει η ευστοχία τους.

Από τις φετινές προτάσεις κρατάω τους πρωταγωνιστές, τον Χαραλαμπόπουλο στους «Ορνιθες», τον Φιλιππίδη, τον Ζουγανέλη, τον Μυλωνά (στους «Ιππείς»), τη Λαμπρόγιαννη και τον Κόκλα (στις «Εκκλησιάζουσες»), τον Χορό του Κακλέα, τη χορογραφία των «Ιππέων» και τη μουσική του Μικρούτσικου στις «Εκκλησιάζουσες». Δεν νομίζω ότι η παρέμβαση των «Ορνίθων» του Χατζιδάκι (με άλλου είδους παράσταση και άλλη μετάφραση) είχε θέση, νόημα και μάλιστα δίπλα σε ανοίκεια άλλα μουσικά είδη στους «Ορνιθες».

Πάντως, χωρίς να εκπλήξουν, οι τρεις σκηνοθεσίες πήγαν με τη ροή της παράδοσης.