«Πρέπει να προασπίσουμε την ανοιχτή κοινωνία»

Η ταυτότητά μας είναι «πληθυντική». Αυτό δεν προσπαθεί να μας πει ο κυνηγημένος εαυτός σας στον «Τζόζεφ Αντον»;

Ναι, διότι η λογοτεχνία μάς δίδασκε ανέκαθεν ότι η ταυτότητά μας δεν είναι μονοσήμαντη. Δεν είμαστε μονάχα μουσουλμάνοι, μονάχα χριστιανοί ή μονάχα άθεοι. Είμαστε και χοντροί ή αδύνατοι, κι ο καθένας μας θα μπορούσε να δώσει 20-30 ορισμούς για τον εαυτό του που να είναι όλοι ειλικρινείς και σημαντικοί για τον αυτοπροσδιορισμό μας. Οσο πιο σύνθετη είναι λοιπόν η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας τόσο πιο εύκολο είναι να βρούμε κοινό έδαφος με τους άλλους ανθρώπους. Μπορεί να έχεις διαφορετική θρησκεία, αλλά να υποστηρίζεις την ίδια ποδοσφαιρική ομάδα κ.ο.κ. Βλέποντας τον κόσμο μέσα από τα μάτια των λογοτεχνών, καταλαβαίνεις ότι έχεις πολλά κοινά με πολύ διαφορετικούς ανθρώπους. Αντίθετα, η πολιτική της δημόσιας ζωής μάς σπρώχνει σε έναν όλο και πιο στενό, σχηματικό, στερεοτυπικό προσδιορισμό του εαυτού μας, πράγμα που αυξάνει τις πιθανότητες να συγκρουστούμε με τους άλλους.

Οι «Σατανικοί στίχοι», το μυθιστόρημα από το οποίο όλα ξεκίνησαν, εστιάζει σε ζητήματα ταυτότητας και αφομοίωσης των μεταναστών και κατά κάποιον τρόπο προβλέπει ένα ναυάγιο της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Κάτι τέτοιο δεν παρακολουθούμε σήμερα;

Οχι παντού. Στα μέσα του ’80, όταν έγραφα το μυθιστόρημα εδώ στην Αγγλία, κυριαρχούσε η εθνική και φυλετική ένταση και πιστεύω πως το βιβλίο μου απαντά σε εκείνη την ηλεκτρισμένη κατάσταση. Ομως σήμερα, που έχουν περάσει τριάντα χρόνια, η ένταση μεταξύ των διάφορων κοινοτήτων είναι πολύ χαμηλότερη και το ίδιο ισχύει όσον αφορά το ριζοσπαστικό Ισλάμ, που έτσι κι αλλιώς, όπως όλοι εδώ ξέρουν, είναι μια πολύ μικρή υποκατηγορία της μουσουλμανικής κοινότητας. Στην πράξη λοιπόν, παρά τα βίαια επεισόδια που είδαμε τα τελευταία χρόνια, η κατάσταση σε τούτη τη χώρα είναι καλύτερη απ’ ό,τι ήταν. Αλλά και στη Νέα Υόρκη βλέπω κάτι αντίστοιχο. Μετά την 11^η Σεπτεμβρίου υπήρξε βέβαια ένα πισωγύρισμα, όχι μόνο εναντίον των μουσουλμάνων αλλά και εναντίον οποιουδήποτε έδειχνε… πιο σκούρος, ανεξάρτητα από το αν ήταν Αραβας. Ομως αυτή η περίοδος δεν κράτησε πάρα πολύ. Και αν εξαιρέσουμε κάποια κομμάτια της αμερικανικής Δεξιάς που έχουν μια απολύτως στερεοτυπική άποψη για τους μετανάστες, ο πολύς κόσμος δεν έχει πια αυτό το εχθρικό ρεφλέξ προς όσους είναι λίγο… καφετιοί.

Στην Ευρώπη τα πράγματα είναι χειρότερα και υπάρχει μια ανησυχητική άνοδος της Ακροδεξιάς με εκδηλώσεις βίας απέναντι σε μετανάστες. Πώς πρέπει να αντιδράσει κανείς;

Δεν μπορείς να δείχνεις ανοχή σε εκείνους οι οποίοι είναι έτοιμοι να καταστρέψουν την κουλτούρα και τους θεσμούς που υποστηρίζουν την ανοχή. Στη Γερμανία οι νεοναζί θέλουν να κερδίσουν στις εκλογές για να καταργήσουν τις εκλογές. Στη Γαλλία η Ακροδεξιά μεταμφιέζεται για να πάρει την εξουσία και να βάλει φρένο στην πολιτική ανοχή προς τις μειονότητες. Δεν γνωρίζω πολλά για την ελληνική κατάσταση, αλλά είναι δεδομένο ότι η άνοδος της Ακροδεξιάς προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από την αντιπάθεια για τους «άλλους» που ζουν ανάμεσά μας. Αυτό είναι ένα γενικότερο ζήτημα που αντιμετωπίζουμε στον δυτικό κόσμο: πώς μπορείς να προασπίσεις μια ανοιχτή κοινωνία. Η δημόσια συζήτηση, η διάσταση των απόψεων, η διαφωνία, η αμφισβήτηση είναι η καρδιά μιας ελεύθερης κοινωνίας. Η ίδια η μορφή της δημοκρατίας, η ίδια η μορφή της ελευθερίας απαιτούν κριτική. Αυτό δεν μπορείς να το σταματήσεις. Πρέπει όμως να σταματήσεις τις διακρίσεις και τις επιθέσεις ενάντια σε ανθρώπους και κοινότητες στη βάση της διαφορετικότητάς τους και των διαφορετικών τους πιστεύω. Αλλά αυτό διαρκώς το ξεχνάμε. Και μερικές φορές ακούμε φιλελεύθερες προοδευτικές φωνές να υποστηρίζουν πως χρειάζεται να δείχνουμε μεγαλύτερο «σεβασμό» προς τις απόψεις και τις συμπεριφορές των κοινοτήτων που αμφισβητούνται. Εγώ διαφωνώ ριζικά. Διότι αυτή η λογική ανοίγει τον δρόμο στην ανοχή προς εκείνο που δεν είναι ανεκτό: προς τον αντισημιτισμό, προς την ομοφοβία, προς τον νέο ολοκληρωτισμό. Και δεν κατευνάζει, αλλά εν τέλει πυροδοτεί την κοινωνική εχθρότητα.

Θεωρείτε πως η λογοτεχνία μπορεί να αλλάξει και τον κόσμο ή μόνο εμάς;

Ενα βιβλίο που σου αρέσει βαθιά σε κάνει άλλον άνθρωπο διότι η άποψή του για τον κόσμο γίνεται και δική σου. Εάν υπάρξει αυτή η εκρηκτική ταύτιση, τότε πράγματι μπορούμε να πούμε ότι ένα μυθιστόρημα λ.χ. αλλάζει τον κόσμο επιδρώντας πάνω στο άτομο. Ομως έχουν υπάρξει και κάποιες σπάνιες περιπτώσεις μυθιστορημάτων που επέδρασαν σε ολόκληρες κοινωνίες. Η «Καλύβα του μπαρμπα-Θωμά» π.χ. είχε τόσο μεγάλο αντίκτυπο στη διαμόρφωση των ιδεών σχετικά με τη δουλεία, ώστε επηρέασε βαθιά την ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών. Και οι «Σατανικοί στίχοι», στον βαθμό που προκάλεσαν μια πολεμική για την ελευθερία του λόγου που είναι ακόμη ενεργή. Είναι κι αυτή μια από τις γόνιμες λειτουργίες της λογοτεχνίας: ότι πυροδοτεί συζητήσεις, αναδεικνύει επιχειρήματα, προκαλεί πολεμικές, ωθεί, με άλλα λόγια, τους ανθρώπους να ξανασκεφτούν τον κόσμο, την κοινωνία, την κοινότητα στην οποία ζουν ή και το σύστημα των ιδεών που θεωρούν ως αυτονόητο. Αλλά σε ορισμένους δεν αρέσει να αντιμετωπίζουν τέτοιες προκλήσεις.