Ο ειρηνοποιός & ο αδιάλλακτος

Στα τέλη Ιουλίου του 1994 σε κάποιο κρησφύγετο στο Πάλε της Βοσνίας ένας υπουργός Εξωτερικών κατέβαλλε προσπάθειες να πείσει έναν τοπικό παρτιζάνο να συμβάλει ώστε να διευθετηθεί η γιουγκοσλαβική κρίση χωρίς εξωτερική στρατιωτική επέμβαση. Η συζήτηση γινόταν με έναν επιτελικό χάρτη που είχε απλωθεί στο τραπέζι και αφορούσε τη διαίρεση της Βοσνίας στις εθνότητές της. Οταν τέλειωσε η συνάντηση, ο διαμεσολαβητής παρακάλεσε τον συνομιλητή του να υπογράψει τον χάρτη και να τον πάρει μαζί του φεύγοντας ως αναμνηστικό, όπως και έγινε.

Σήμερα ο υπουργός εκείνος είναι Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ο άνθρωπος που του χάρισε τον χάρτη αφού έχασε έναν άνισο πόλεμο, φυγοδίκησε ώς το 2008 και τώρα βρίσκεται στο εδώλιο του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου κατηγορούμενος για εγκλήματα πολέμου.

Από τη Χάγη ο Ράντοβαν Κάραζιτς, ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας για πολλά χρόνια, ζήτησε προ ημερών από το Δικαστήριο να κληθεί στις 26 Μαρτίου 2013 ως μάρτυρας υπεράσπισής του ο Κάρολος Παπούλιας. Ηδη σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχει σχετική αλληλογραφία με την Ελλάδα, αλλά λεπτομέρειες δεν έγιναν γνωστές. Πάντως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν προτίθεται να ανταποδώσει το «αυτόγραφο» του 1994 και δεν θα καταθέσει στο δικαστήριο.

Ωστόσο η πρόσκληση δεν ήταν τυχαία, αλλά ούτε και ανεξήγητη. Ανάμεσα στους δυο άνδρες υπήρξε πριν από δυο δεκαετίες σχεδόν συχνή ανταλλαγή απόψεων, με άλλους ρόλους τότε. Και τώρα η υπεράσπιση του Κάραζιτς παίζει τα τελευταία της χαρτιά. «Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι που μας κάνουν να πιστεύουμε ότι ο Πρόεδρος Παπούλιας έχει πληροφορίες που μπορούν να τον υποστηρίξουν πραγματικά», ισχυρίζονται οι δικηγόροι. Ο πρώην ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας θεωρεί ότι η κατάθεση θα συμβάλει στο να αποδειχθεί η αθωότητά του καθόσον εκείνη την περίοδο «ο Πρόεδρος Παπούλιας ήταν ένας από τους λίγους διεθνείς συνομιλητές στον οποίο οι Σέρβοι της Βοσνίας είχαν εμπιστοσύνη και με τον οποίο μπορούσαν να μιλήσουν με απόλυτη εμπιστοσύνη».

Αυτό είναι ακριβές. Αλλά από εκεί και πέρα ο Κάρολος Παπούλιας δεν ήταν παρά ένας διαμεσολαβητής ανάμεσα στον Μιλόσεβιτς και τη διεθνή κοινότητα που ήταν έτοιμη να παρέμβει με τη δύναμη πυρός του ΝΑΤΟ. Με τον Κάραζιτς είχε ευχέρεια προσωπικής επικοινωνίας, του αναγνώριζε όσα έκανε για τη χώρα του – άλλωστε εκείνη την περίοδο δεν κατηγορείται για όσα τον έστειλαν αργότερα στη Χάγη – και από διπλωματικής πλευράς έκρινε ότι χωρίς αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει εκτόνωση στην πρώην Γιουγκοσλαβία.

Από την εποχή των κυβερνήσεων Μητσοτάκη οι εξελίξεις μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας απασχόλησαν ιδιαίτερα την ελληνική εξωτερική πολιτική. Οταν πήρε τη σκυτάλη η κυβέρνηση Παπανδρέου, ως υπουργός Εξωτερικών ο Κάρολος Παπούλιας ξεκίνησε διπλωματική εκστρατεία με στόχο την αναζήτηση σημείων συμβιβασμού πρώτα ανάμεσα στις εθνότητες της Βοσνίας και εν συνεχεία με τη διεθνή κοινότητα Στις αρχές Νοεμβρίου 1993 περιόδευσε στις βαλκανικές πρωτεύουσες και συνάντησε όλους τους εμπλεκόμενους καθώς από το πρώτο εξάμηνο του 1994 η Ελλάδα θα αναλάμβανε την προεδρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Πράγματι αυτό ήταν το θέμα για το οποίο ενημέρωσε το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων τον Φεβρουάριο του 1994, στο οποίο συζητήθηκε ένα ειρηνευτικό σχέδιο ενώ η κατάσταση στην πρώην Γιουγκοσλαβία ήταν πλέον δραματική. Ηταν δύσκολη συζήτηση, με τις θέσεις των χωρών ήδη διαμορφωμένες και πολλούς καχύποπτους με την προσπάθεια του έλληνα υπουργού. Στο αποκαλυπτικό βιβλίο του πρέσβη επί τιμή Χρήστου Ζαχαράκι «Ακρως Απόρρητο – ειδικού χειρισμού» (Εκδόσεις Λιβάνη) αναφέρεται ότι ο ίδιος άκουσε τον βέλγο υπουργό Εξωτερικών «να βρίζει γαλλιστί μεγαλοφώνως τον προεδρεύοντα Παπούλια για τη φιλοσερβική» διάθεσή του. Δεν ήταν ο μόνος. Οι παραδοσιακές φιλικές σχέσεις της Αθήνας με τον Μιλόσεβιτς ήταν γνωστές.

Στα μέσα Φεβρουαρίου του 1994 ο Κάρολος Παπούλιας έκανε μια ακόμη προσπάθεια. Μεταξύ των άλλων χρειάστηκε να διαχειριστεί και τη δυσφορία του Μιλόσεβιτς – που ανέμενε πλέον τη στρατιωτική επέμβαση εναντίον του – γιατί η Ελλάδα δεν άσκησε βέτο στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκη Ενωση. Στην ίδια συνάντηση ο Κάραζιτς έδειχνε να αντιλαμβάνεται περισσότερο τους ελληνικούς ελιγμούς, αλλά σε ό,τι τον αφορούσε είχε αντιρρήσεις για τις περιοχές της Βοσνίας που θα παραχωρούνταν στους Βοσνιομουσουλμάνους και τους Βοσνιοκροάτες.

Ακολούθησε η επίσκεψη του Ανδρέα Παπανδρέου στις ΗΠΑ , όπου ο πρόεδρος Κλίντον αναγνώρισε τον διαμεσολαβητικό ρόλο της Ελλάδας δεδομένου ότι διατηρούσε «ευπρεπείς» σχέσεις με το Βελιγράδι. Επιστρέφοντας ο Κάρολος Παπούλιας – και ενώ η αιματοχυσία στη Βοσνία κλιμακώνεται και τα σύννεφα της στρατιωτικής επέμβασης πυκνώνουν -, πρέπει να συντονίσει τις κινήσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης γύρω από το σχέδιο εδαφικού διαμοιρασμού την Βοσνίας. Στο διεθνές περιβάλλον υπάρχει εχθρότητα για τους Σέρβους, εμφανής διάθεση πολλών χωρών να ικανοποιήσουν τις μουσουλμανικές απαιτήσεις και ειλημμένη απόφαση για τιμωρία των Σέρβων διά των όπλων.

Τις τελευτές ημέρες του Ιουλίου του 1994 ο Κάρολος Παπούλιας πήγε στο Βελιγράδι για την ύστατη προσπάθεια. Ηδη υπάρχουν αλληλοκατηγορίες για την πατρότητα της βόμβας που θέρισε αμάχους στην αγορά του Σαράγεβο, αλλά ο Κάραζιτς εκείνη τη στιγμή είναι απλώς ένας σκληρός και αδιάλλακτος εθνικιστής που όμως ανταπέδιδε πάντα την εκτίμηση που είχε στον αγώνα του ο υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας και σε αυτή τη συνάντηση διατύπωσε την επιθυμία του να έχει και «τις σοφές συμβουλές του Παπανδρέου». Αλλά επί της ουσίας δεν άλλαξε τη γραμμή του επικαλούμενος και ότι «είναι υπόλογος στο Κοινοβούλιό του». Ο Κάρολος Παπούλιας μεταξύ άλλων του είπε ότι «σαν παλιός παρτιζάνος, μπορεί να καταλάβει» τις στρατιωτικές προετοιμασίες των Σερβοβοσνίων. Αλλά ως «ειλικρινής φίλος» του, προτείνει να δηλώσει σαφώς ότι συζητάει το προτεινόμενο σχέδιο για το εδαφικό. Του προσέφερε μάλιστα το Φάλκον προκειμένου να μεταβεί αμέσως στη Γενεύη και να εκθέσει τη θέση του στη διεθνή διάσκεψη για το Γιουγκοσλαβικό. Ο Κάραζιτς δεν ήθελε να θεωρηθεί ότι αποδέχεται τις εκ των προτέρων διεθνείς διευθετήσεις, αλλά έδειχνε διάθεση να μετάσχει σε συζητήσεις.

Η πολύωρη συνάντηση των δύο ανδρών στο κρησφύγετο του Πάλε ήταν η τελευταία και έκλεισε με πλούσιο γεύμα και ανταλλαγή φιλοφρονήσεων. Η ελληνική αντιπροσωπεία έφυγε με την εντύπωση ότι οι διαπραγματεύσεις θα μπορούσαν να διασωθούν εάν γίνονταν ένα βήμα περισσότερο από την πλευρά των Σερβοβοσνίων. Και με έναν χάρτη εργασίας που τελικά δεν χρησίμευε σε τίποτε. Την επομένη στη Γενεύη οι υπουργοί Εξωτερικών της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν έδειξαν, όπως παρατήρησε ο Χρήστος Ζαχαράκις, διάθεση να πειστούν από τη διαβεβαίωση του Κάρολου Παπούλια ότι ο Κάραζιτς θα έκανε παραχωρήσεις στο εδαφικό εάν του άφηναν ένα χρονικό περιθώριο.