Το ανθρώπινο στίγμα

Ηταν Ιανουάριος του 1945 όταν ο ιάπωνας ιστορικός Κιγιόσι Κιγιοσάβα έγραφε στο ημερολόγιο του – στο οποίο εκ των υστέρων θα έδινε τον τίτλο «Το χρονικό του σκότους»: «Στην Ιαπωνία υπάρχει έντονη φιλοσοφία θανάτου και καθόλου φιλοσοφία ζωής». Ο Κιγιοσάβα έβλεπε με φρίκη τη ραγδαία υποβάθμιση της καθημερινής ζωής των συμπατριωτών του εξαιτίας του ολοκληρωτικού εμπάργκο των Αμερικανών, και συγχρόνως την καλλιέργεια ενός μοιρολατρικού κλίματος «θυσίας», που ανακαλούσε το «bushido», τον κώδικα των σαμουράι περί «θείου πεπρωμένου» της χώρας που κατέληγε στην ιεροτελεστική ομαδική αυτοκτονία («seppuku»), εξορκίζοντας κάθε σκέψη περί παράδοσης στον εχθρό, παρ’ όλο που ήταν ήδη φανερό ότι ο πόλεμος είχε χαθεί.

Την ίδια στιγμή η φράση «παράδοση άνευ όρων» έπεφτε βαριά σα μολύβι σε κάθε συμμαχική σύσκεψη με αντικείμενο την κατάσταση στο μέτωπο της Απω Ανατολής, μειώνοντας τις πιθανότητες για οποιαδήποτε άλλη λύση στην έκβαση του πολέμου από τη χρήση των νέων ατομικών όπλων.

Στο νέο του βιβλίο του με τίτλο «Χιροσίμα – Ναγκασάκι», ο αυστραλός ιστορικός Πολ Χαμ περιγράφει με αναλυτική ακρίβεια την κλιμάκωση των συμμαχικών διαβουλεύσεων (ουσιαστικά ΗΠΑ και Βρετανίας) που οδήγησαν στη ρίψη των «Little Boy» και «Fat Man» (υποκοριστικοί κωδικοί των ατομικών βομβών που έπεσαν στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι αντίστοιχα) στις 6 και 9 Αυγούστου του 1945 με απολογισμό τουλάχιστον 200.000 θύματα. Επιφυλάσσοντας καθ’ όλη τη διάρκεια του βιβλίου μπόλικο δηλητήριο για τον Οπενχάιμερ και τους άλλους επιστήμονες που είχαν την ευθύνη του πυρηνικού προγράμματος των ΗΠΑ («η μετάνοια που επέδειξαν εκ των υστέρων υπήρξε ανεπαρκής και καθυστερημένη»), ο Χαμ καταρρίπτει με σχεδόν συνοπτικές διαδικασίες κάθε επιχείρημα υπέρ της «αναγκαιότητας» της «εσχάτης λύσης»:

«Η επιλογή της πυρηνικής επίθεσης υπήρξε απολύτως συνειδητή και επιθυμητή, και όχι μια «οδυνηρή, ύστατη λύση». Η αμερικανική κυβέρνηση ουδέποτε συζήτησε κάποια εναλλακτική στρατηγική. Το ζήτημα που απασχόλησε τους υπεύθυνους αξιωματούχους ήταν το πώς, το πού και το πότε, όχι το αν θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν ατομικά όπλα».

Σύμφωνα με το συγγραφέα, το επιχείρημα ότι επελέγη η «λιγότερο αιματηρή λύση», αφού μια εκτεταμένη εισβολή χερσαίων αμερικανικών δυνάμεων θα είχε αμέτρητα θύματα κι από τις δύο πλευρές, επίσης δεν ευσταθεί αφού ουδέποτε συζητήθηκε σοβαρά η προοπτική μιας τέτοιας εκστρατείας. Οι Σύμμαχοι εξάλλου είχαν ήδη υπερβεί τα «ηθικά όρια διεξαγωγής πολέμου» με την άνευ λόγου ισοπέδωση της Δρέσδης αλλά και το λυσσαλέο διαρκές σφυροκόπημα του Τόκιο και άλλων 65 πόλεων στην Ιαπωνία. Ο διοικητής των αμερικανικών αεροπορικών δυνάμεων στην Ιαπωνία Κέρτις ΛεΜέι είχε καυχηθεί μάλιστα εκ των υστέρων: «Κάψαμε μέχρι θανάτου πολύ περισσότερο κόσμο τη νύχτα της 9ης προς 10η Μαρτίου στο Τόκιο από όσους εξατμίστηκαν μερικούς μήνες μετά στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι».

Επιζήσαντες. Οπωσδήποτε το ερευνητικό ατού του βιβλίου βρίσκεται στις πολλές συνεντεύξεις του Χαμ με επιζήσαντες, αλλά και στην πολιτισμική ακτινογραφία των δύο μαρτυρικών πόλεων ως ζωντανές ανθρώπινες κοινότητες που σβήστηκαν από το χάρτη σχεδόν σε μια «φλασιά», την ώρα που οι υπεύθυνοι πολιτικοί παράγοντες (με προεξάρχοντα τον πρόεδρο Τρούμαν) «επέλεγαν να μην τραβήξουν διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στον πολίτη και τον στρατιώτη, στη μάνα και τον φονιά, στο παιδί και το τέρας» όπως γράφει με λυρική γλαφυρότητα.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, «μόνο μια προσωπικότητα με υπεράνθρωπη θέληση, απόλυτα υπεύθυνη αντίληψη εξουσίας και υπερβατικό ηθικό όραμα θα μπορούσε να αντισταθεί στο μοιραίο momentum του ατομικού εγχειρήματος. Οσο σπουδαίος πρόεδρος κι αν υπήρξε ο Χάρι Τρούμαν, δεν ήταν αυτή η προσωπικότητα». Ο Χαμ περιγράφει το Κάστρο της Χιροσίμα με δέος («σε κανένα άλλο μέρος της χώρας δεν επέζησε με τόση αξιοθαύμαστη επιμονή η πνευματική κληρονομιά των σαμουράι όπως στη Χιροσίμα) και για το Ναγκασάκι – το μέρος που επέλεξε ο Πουτσίνι ως σκηνικό της όπερας «Μαντάμ Μπατερφλάι» ανακαλεί την περιγραφή του ιάπωνα συγγραφέα Κάφου Ναγκάι όταν ταξίδεψε εκεί από το Τόκιο το 1911: «Μια πόλη με πέτρινα δρομάκια, πήλινους τοίχους, παλιούς ναούς, κοιμητήρια και γιγάντια δέντρα».

Το πιο συγκλονιστικό κομμάτι βεβαίως αφορά στις μαρτυρίες των Hibakusha («των ανθρώπων που επηρεάστηκαν από τη βόμβα» όπως κατ’ ευφημισμόν αποκλήθηκαν οι επιζήσαντες), ειδικά η περιγραφή μιας γυναίκας (13χρονο κοριτσάκι τότε) που θυμάται ότι ένιωσε σα «να έπεφτε ο ήλιος από το ουρανό και να προσγειωνόταν μπροστά μας» ή η κυριολεκτικά απίστευτη περίπτωση του Τσουτόμου Γιαμαγκούτσι, ο οποίος επέζησε με σοβαρά εγκαύματα στη Χιροσίμα, κατάφερε να βρει καταφύγιο σε συγγενείς στο Ναγκασάκι, όπου επίσης επέζησε της δεύτερης βόμβας, για να ζήσει ώς το 2010.