Τα μυστικά που δεν θα ξεχάσει

«Η άνοια είναι κληρονομική στην οικογένειά μας και στην περίπτωσή του επιβαρύνεται από τη χημειοθεραπεία στην οποία υποβάλλεται για τη θεραπεία του καρκίνου του λεμφικού συστήματος που τον ταλαιπωρεί πολλά χρόνια τώρα. Εχει πολύ σοβαρά προβλήματα με τη μνήμη του. Με παίρνει τηλέφωνο και με ρωτά πολύ βασικές πληροφορίες. Μερικές φορές βάζω τα κλάματα γιατί νιώθω ότι τον χάνω…». Με αυτές τις φράσεις και φανερή την έντονη συναισθηματική φόρτιση ολοκλήρωσε τις δηλώσεις του πριν από λίγες μέρες ο μικρότερος αδελφός του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ανακοινώνοντας ότι ο 85χρονος κολομβιανός συγγραφέας μερικών από τους πιο διάσημους τίτλους της σύγχρονης λογοτεχνίας, όπως «Εκατό χρόνια μοναξιάς» και «Ερωτας στα χρόνια της χολέρας», πάσχει από προχωρημένο στάδιο γεροντικής άνοιας. Η δυσάρεστη αυτή εξέλιξη, εκτός των άλλων, σβήνει πιθανότατα την προοπτική να ολοκληρωθεί ο δεύτερος τόμος της αυτοβιογραφίας του ανθρώπου που συνδέθηκε όσο κανείς με τον (παραπλανητικό συχνά) όρο «μαγικός ρεαλισμός». Ακόμα όμως και αν ο μεγάλος συγγραφέας δεν ξαναγράψει ποτέ, θα μείνουν παντοτινά το σπουδαίο έργο του, οι ιδέες του και κάποια περιστατικά της ζωής του που ανακατεύουν με συναρπαστικό τρόπο τη «μαγεία» με τον «ρεαλισμό».

Τwitter ενός προαναγγελθέντος θανάτου

«Το πρόβλημα με τον θάνατο είναι ότι κρατάει για πάντα» είχε δηλώσει χαριτολογώντας παλαιότερα ο Μάρκες. Ομως αυτό που συνέβη πριν από λίγο καιρό φέρνει στο μυαλό την παροιμιώδη φράση που είχε εκστομίσει πριν από εκατό και πλέον χρόνια ένας άλλος συγγραφέας, ο Μαρκ Τουέιν, όταν είχε πληροφορηθεί ότι κάποια εφημερίδα είχε δημοσιεύσει τη νεκρολογία του: «Η είδηση σχετικά με τον θάνατό μου θα πρέπει να θεωρηθεί εντελώς υπερβολική». Ηταν στις 14 του περασμένου Μαΐου όταν κυκλοφόρησε μέσω twitter (σε λογαριασμό που υποτίθεται ότι ανήκε στον Ουμπέρτο Εκο) η είδηση ότι ο κολομβιανός συγγραφέας έχασε τη μάχη με τον καρκίνο και έπρεπε να περάσουν αρκετές ώρες (χρόνος που ισοδυναμεί με αιωνιότητα στον κόσμο των κοινωνικών δικτύων) και εκατοντάδες «ηλεκτρονικές» νεκρολογίες ώσπου να διαψευσθεί επίσημα η είδηση. Δεν βρέθηκε από ποιον ακριβώς άρχισε να κυκλοφορεί η φήμη, πιθανολογείται πάντως ότι υπεύθυνος είναι ο ιταλός εκπαιδευτικός Τομάσο ντε Μπενεντέντι, ένας ιδιότυπος «ακτιβιστής του Διαδικτύου» που κατά καιρούς έχει «πεθάνει» τον Πάπα, τον Φιντέλ Κάστρο και τον Πέδρο Αλμοδόβαρ, δοκιμάζοντας με αυτόν τον τρόπο την αδυναμία να επιβεβαιώνονται οι πηγές των ειδησεογραφικών μέσων στην εποχή της καταιγιστικής (και αυθαίρετης) πληροφορίας.

Μάρκες εναντίον Λιόσα: μια βίαιη και καθόλου «λογοτεχνική» κόντρα

Η κόντρα ανάμεσα στον Μάρκες και τον (αντίστοιχου βεληνεκούς και κάτοχο επίσης του Νομπέλ Λογοτεχνίας) περουβιανό ομότεχνό του Μάριο Βάργκας Λιόσα διαθέτει όλα τα στοιχεία μυθιστορηματικού έπους και κοινωνικού δράματος: κατηγορίες για προδοσία, φθόνος, ενδεχόμενη μοιχεία και ένα βίαιο περιστατικό που συνέβη πριν από 36 χρόνια, χωρίς ουδέποτε να ξεκαθαριστούν τα ακριβή αίτια της σύγκρουσης. Ηταν του Αγίου Βαλεντίνου το 1976 στην Πόλη του Μεξικού, όταν οι δύο συγγραφείς συναντήθηκαν στην επίσημη πρεμιέρα μιας κινηματογραφικής ταινίας. Βλέποντας τον Μάρκες, ο Λιόσα έσπευσε προς το μέρος του αλλά, αντί για εναγκαλισμό ή χειραψία, του κατάφερε δύο δυνατές γροθιές που τον έριξαν κάτω αιμόφυρτο. Πολλοί είχαν υποθέσει ότι επρόκειτο για ιδεολογική διαμάχη (ο «αριστερός» Μάρκες εναντίον του «δεξιού» Λιόσα), εκ των υστέρων όμως αποκαλύφθηκε ότι «πέτρα» του σκανδάλου ήταν η σύζυγος του Λιόσα, την οποία είχε «συναναστραφεί ο Μάρκες σε μια δύσκολη περίοδο του γάμου της». Οι σχέσεις των δύο ανδρών ουδέποτε αποκαταστάθηκαν, ενώ τριάντα χρόνια μετά τον ξυλοδαρμό δόθηκαν για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας οι φωτογραφίες (με μαυρισμένο μάτι αλλά και χαμόγελο) που τράβηξε στον Μάρκες ο φίλος του φωτογράφος Ροντρίγκο Μόγια.

Η ζωή είναι πιο παράξενη από τη μυθοπλασία

Μια δικαστική διαμάχη που κρατούσε 17 χρόνια έληξε τον Νοέμβριο του 2011, όταν το Ανώτατο Δικαστήριο της Κολομβίας απέρριψε οριστικά την αγωγή που είχε καταθέσει εναντίον τού συγγραφέα ο Μιγκέλ Ρέιες Παλέντσια, διεκδικώντας 50% των πνευματικών δικαιωμάτων της νουβέλας «Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου», με την αιτιολογία ότι η πλοκή είχε θέμα την προσωπική του ζωή. Ο Μάρκες δεν είχε αρνηθεί ότι είχε πάρει κάποια στοιχεία από τη ζωή του Παλέντσια για την «κατασκευή» του κεντρικού χαρακτήρα του βιβλίου Μπαγιάρντο Σαν Ρομάν (ενός πλούσιου γαιοκτήμονα που παντρεύεται ένα φτωχό κορίτσι, ανακαλύπτει ότι εκείνη δεν ήταν παρθένα και τη διώχνει, ανοίγοντας έτσι έναν κύκλο «άδικου αίματος»), όλοι όμως οι υπόλοιποι χαρακτήρες καθώς και τα γεγονότα που περιγράφονται είναι προϊόντα της φαντασίας του. Οπως είπε χαρακτηριστικά ο δικαστής που έλαβε την τελεσίδικη απόφαση: «Δεν μπορεί κατ’ αντιστοιχία, μια γυναίκα που ποζάρει για έναν ζωγράφο να διεκδικεί το μισό της αξίας του πορτρέτου. Το σώμα της τής ανήκει φυσικά αλλά το έργο ανήκει στον δημιουργό του».

Περί δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας

Ο Μάρκες δεν κουράστηκε ποτέ να δηλώνει «κατ’ αρχάς δημοσιογράφος και μετά συγγραφέας», τιμώντας πάντα τη θητεία του στον Τύπο της πατρίδας του μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’60. Σε μια από τις πιο σημαντικές συνεντεύξεις που παραχώρησε – στο πιο έγκυρο ίσως λογοτεχνικό περιοδικό του κόσμου, το «Paris Review», τον χειμώνα του 1981 – είχε δηλώσει μεταξύ άλλων:

«(…) Στη δημοσιογραφία ένα και μόνο ψευδές στοιχείο διαλύει την αξιοπιστία ολόκληρου του άρθρου. Αντίθετα, στη λογοτεχνία ένα μόνο αληθινό γεγονός προσδίδει εγκυρότητα σε μια ολόκληρη νουβέλα. Ο λογοτέχνης μπορεί να γράψει ό,τι θέλει αρκεί να κάνει τον αναγνώστη να το πιστέψει. (…) Δυσκολεύομαι τα τελευταία χρόνια να γράψω πιο πολύ από παλιά. Οταν έγραφα για την εφημερίδα “El Espectador” της Μπογκοτά, έγραφα τουλάχιστον τρία μεγάλα κομμάτια την εβδομάδα, χώρια τις κινηματογραφικές κριτικές και τα καθημερινά μονόστηλα. Και μετά, τις νύχτες, όταν όλοι είχαν πάει σπίτι, εγώ έμενα κι έγραφα τις νουβέλες μου. Μου άρεσε να ακούω τις μηχανές λινοτυπίας, έμοιαζε με τον ήχο της βροχής…».

Για το Νομπέλ Λογοτεχνίας (προτού το πάρει)

Η σχετική δήλωση είναι από την παραπάνω συνέντευξη που είχε δημοσιευτεί έναν χρόνο προτού δοθεί το Νομπέλ Λογοτεχνίας στον Μάρκες: «(…) Οποτε με ρωτούν αν θα με ενδιέφερε το βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας, απαντώ ότι κάτι τέτοιο θα ήταν εντελώς καταστροφικό για μένα. Θα ήθελα πολύ να αξίζω κάτι τέτοιο αλλά, αν μου το έδιναν, θα ήταν τρομακτικό. Θα περιέπλεκε ακόμα περισσότερο τα προβλήματα που ήδη υπάρχουν εξαιτίας της φήμης…».