«Λευκές νύχτες» στις Βρυξέλλες

Η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι μια ατελείωτη διαπραγμάτευση. Ενα εγχείρημα που προχωράει μέσα από συγκρούσεις, συμβιβασμούς και μαραθώνιες διαπραγματεύσεις. Οι Σύνοδοι ήταν πάντοτε αγώνες αντοχής για γερά νεύρα. Τα τελευταία δυόμισι χρόνια κατά τα οποία η Ευρώπη κλονίζεται από υπαρξιακή κρίση, οι «λευκές νύχτες» στις Βρυξέλλες έλαβαν θρυλικές διαστάσεις.

Ευρωπαίοι ηγέτες και τσάροι της οικονομίας, τεχνοκράτες, διερμηνείς και διαδρομιστές έχουν λειώσει πολλές σόλες και έχουν αδειάσει πολλές μπαταρίες στα iPad και τα τηλέφωνά τους προσπαθώντας να σώσουν το ευρώ. Και έχουν έρθει πιο κοντά. Αποκτώντας τα μικρά δικά τους μυστικά και κώδικες επικοινωνίας. Είναι πια, όπως αρεσκόταν να αποκαλεί και ο Ζαν-Κλοντ Τρισέ τις συνεδριάσεις του Eurogroup, ένα κλαμπ. Με την παλιά, βρετανική έννοια του όρου: μια λέσχη όπου το τελετουργικό έχει μεγαλύτερη σημασία από τα πρόσωπα που το εκτελούν.

Η πείνα του Χέλμουτ Κολ. Τι γίνεται πίσω από τις κλειστές πόρτες των Συνόδων; Πώς γεννιέται η Ιστορία μέσα στο κονκλάβιο; Ως συνήθως, η παρασκηνιακή πραγματικότητα δεν έχει τίποτε το δραματικό. Είναι πεζή και ανθρώπινη. Οπως για παράδειγμα η όρεξη του Χέλμουτ Κολ. Ο πρώην καγκελάριος, γνωστός λάτρης του φαγητού, όποτε πεινούσε γινόταν κάπως ανυπόμονος. Αποτέλεσμα; Οταν το στομάχι του Κολ παραπονιόταν, πάση θυσία η διαπραγμάτευση έπρεπε να καταλήξει σε συμφωνία. Ωστόσο, ο Κολ ήταν αυτό που ο καθηγητής Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης, ο οποίος ως εμπειρογνώμων του υπουργείου Εξωτερικών έχει συμμετάσχει σε όλες τις σημαντικές διαπραγματεύσεις της ΕΕ, αποκαλεί πολιτικός με τεχνοκρατική υποδομή. Ετσι, μπορούσε να κρατήσει τους υπόλοιπους μέσα στην αίθουσα μέχρι τελικής πτώσεως. Ή, για να το θέσουμε χωρίς περιστροφές: «Μέχρι να εξαντληθούν και να συμφωνήσουν».

Οι παροικούντες τις Βρυξέλλες παραδέχονται πως όντως ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Σύνοδοι Κορυφής τελειώνουν σχεδόν πάντα πολύ αργά τη νύχτα είναι πως όσο περνά η ώρα και οι 27 κουράζονται οι αντιστάσεις κάμπτονται. Αρα, είναι πιο εύκολο να καταλήξουν σε συμφωνία. Δεν είναι τυχαίο πως τα «δυσκολότερα» ζητήματα αφήνονται πάντα, σαν κερασάκι στην τούρτα, για το τέλος. Θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει πως ο μακροβιότερος γερμανός Καγκελάριος υπήρξε λοιπόν ο εμπνευστής μιας πρακτικής που πλέον αποτελεί έναν από τους άγραφους νόμους των Συνόδων. Κατά κανόνα οι αποφάσεις λαμβάνονται περί τις έξι τα ξημερώματα. Η προεδρία θέτει το ολίγον εκβιαστικό ερώτημα: «Συμφωνείτε ή συνεχίζουμε;». Οσοι επιλέξουν την πρώτη απάντηση κερδίζουν το μαλακό κρεβάτι του ξενοδοχείου τους, τρόπαιο που σίγουρα φαντάζει δελεαστικό εκείνη την ώρα.

Ο κανόνας του 50%-50%. Ενας ακόμη κανόνας που οι περισσότεροι σύμβουλοι έχουν παρατηρήσει πως ισχύει, παρότι τους επιτρέπεται η είσοδος μόνο για λίγες στιγμές – όσο χρειάζεται για να παραδώσουν ένα σημείωμα ή να απαντήσουν σε μια ερώτηση που τους έχει τεθεί από τον εκάστοτε ηγέτη στο smartphone τους – είναι πως σε κάθε Σύνοδο μόλις το 50% των συμμετεχόντων αρχηγών έχει καταλάβει σε τι συμφώνησε. Το υπόλοιπο 50% δεν έχει ιδέα. Για τον κ. Ιωακειμίδη, τρεις είναι οι ηγέτες που ανήκαν πάντα στο πρώτο 50%: Μάργκαρετ Θάτσερ, Κώστας Σημίτης και Ανγκελα Μέρκελ.

Οι ισχυροί της Ευρώπης χωρίζονται σε αυτούς που γνωρίζουν το ντοσιέ μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια και τους άλλους που είναι αυτό που θα λέγαμε «πολιτικά ζώα». Ανδρέας Παπανδρέου και Φρανσουά Μιτεράν είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα της δεύτερης κατηγορίας. Σχεδόν σε κάθε Σύνοδο όπου συμμετείχαν, ο πολιτικός τους λόγος ήταν «μεγαλοπρεπής». Και αρκετές φορές είχαν κατορθώσει να «θαμπώσουν τα πλήθη» στις καρέκλες γύρω από το μεγάλο τραπέζι των συσκέψεων. Παρότι επρόκειτο για συναδέλφους τους. Ο καθηγητής πάντως θυμάται τη Σύνοδο του Φοντενεμπλό τον Δεκέμβριο του 1984. Τότε η βαρόνη Θάτσερ είχε κατορθώσει να μειώσει τη βρετανική συνεισφορά στον κοινοτικό προϋπολογισμό. «Είμαι σίγουρος ότι ο Μιτεράν δεν είχε καταλάβει», λέει. Η Σιδηρά Κυρία αλλά και η Καγκελάριος της Γερμανίας, από την άλλη, αναμφισβήτητα ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, όσων ηγετών γνωρίζουν ενδελεχώς και την παραμικρή λεπτομέρεια όσων βρίσκονται στο τραπέζι.

Υπάρχουν και κάποιες περιπτώσεις όπου για να αποφευχθεί οποιαδήποτε παρανόηση οι σύμβουλοι των ηγετών αναγκάζονται να παραβούν το πρωτόκολλο. Ο Τζον Κερ, πρώτος τη τάξει σύμβουλος του Τζον Μέιτζορ επί των ευρωπαϊκών ζητημάτων, έχει αναγκαστεί να κρυφτεί κάτω από το τραπέζι κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για το Μάαστριχ προκειμένου να εξηγεί στον βρετανό πρωθυπουργό τις προτάσεις που ακούγονταν. Ειρήσθω εν παρόδω αυτή η ανορθόδοξη παρουσία των συμβούλων εντός της αιθούσης είναι πάγια τακτική πολλών αποστολών, των ελληνικών συμπεριλαμβανομένων. Ξαφνικά όμως μια πρόταση δεν διατυπώθηκε ούτε στα αγγλικά ούτε στα γαλλικά αλλά ούτε στα γερμανικά, που ο Κερ μιλούσε. Ο πρωθυπουργός της Ολλανδίας είχε μιλήσει στη μητρική του γλώσσα. Ο Μέιτζορ που φορούσε ακουστικά για παράλληλη μετάφραση είχε καταλάβει απόλυτα, ο Κερ όχι. Ετσι, αδυνατούσε να απαντήσει στην ερώτηση του πρωθυπουργού, «τι λες γι’ αυτή την πρόταση;».

Οι μεταφραστές του Σαρκοζί. Η γλώσσα πάντως είναι ένα πρόβλημα που ποτέ δεν αντιμετώπισε ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας Νικολά Σαρκοζί. Ο πάντα νευρικός «Σαρκό» μιλούσε κεκλεισμένων των θυρών με τον στόμφο που υιοθετούσε και στο μπαλκόνι ή στον τηλεοπτικό φακό. Φυσικά, στα γαλλικά. Ο -αναμενόμενος για Γάλλο – σοβινισμός ήταν η μία αιτία. Υπήρχε όμως ακόμη μία, λίγο… ποταπή. Οσοι βρέθηκαν την τελευταία διετία στις Συνόδους Κορυφής είχαν μάθει απ’ έξω κι ανακατωτά τους διερμηνείς του Νικολά. Ενας για τα αγγλικά και ένας για τα γερμανικά. Κυκλοφορούσε μαζί τους ακόμη και στους διαδρόμους και διαρκώς του ψιθύριζαν στο αυτί.

Βέβαια, υπό συνθήκες πίεσης οι ηγέτες μπορεί να γίνουν και εξαιρετικά αγενείς. Στη Νίκαια το 2000 ο γάλλος πρόεδρος Ζακ Σιράκ, εκνευρισμένος από μια παρέμβαση του Φινλανδού υπουργού Εξωτερικών, είχε πει πως «μερικές φορές οι άνθρωποι καλύτερα να σκάνε»…

Ηταν 1985. Ο έλληνας πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου μία ώρα μετά την έναρξη της Συνόδου Κορυφής έφυγε εσπευσμένα για Αθήνα. Στο πόδι του άφησε τον 47χρονο υφυπουργό Εξωτερικών και αρμόδιο επί των θεμάτων της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, Θόδωρο Πάγκαλο. Η Μάργκαρετ Θάτσερ γυρνά στον Πάγκαλο και του λέει: «Ποιο είναι το όνομά σου, νεαρέ μου; Εχεις τα απαραίτητα προσόντα για να διαπραγματευτείς;». Η απάντηση του πάντοτε πληθωρικού Πάγκαλου στη «Μάγκι» είναι κάτι που όλοι μπορούμε να φανταστούμε. Παρ’ όλα αυτά, η διαπραγμάτευση σε εκείνη τη Σύνοδο έφερε στην Ελλάδα τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα.

Κρύο πιάτο και τσιγάρο. Στις συνεδριάσεις του Eurogroup οι άγραφοι νόμοι, εκτός φυσικά από το απαραίτητο για να βγει η πεντάωρη διαδικασία κρύο πιάτο, περιλαμβάνουν – σύμφωνα με τον Φίλιππο Σαχινίδη – το τσιγάρο και το ουισκάκι του προέδρου Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ. Το κάπνισμα απαγορεύεται, αλλά «εθιμικώ δικαίω» ο «κύριος ευρώ» είναι ο μόνος που μπορεί, έστω και για λίγες στιγμές που διαρκεί η τζούρα, να χαλαρώσει στο μεγάλο τραπέζι σε σχήμα «Π». Πολλοί επισημαίνουν το δράμα του υπαλλήλου της γραμματείας, που κάθεται καθ’ όλη τη διάρκεια της συνεδρίασης δίπλα στον πρόεδρο και υπομένει καρτερικά τον καπνό του θεριακλή Γιούνκερ. Οσο για το κρύο πιάτο; Σαλάτα, παστά και καπνιστά. Σύμφωνα με το τυπικό, στην αρχή κάθε Eurogroup κάνει μια εισαγωγή ο πρόεδρος. Μετά γίνεται τοποθέτηση εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ακολούθως από την ΕΚΤ. Στη συνέχεια λαμβάνει τον λόγο η εκάστοτε, με βάση το θέμα δηλαδή, ενδιαφερόμενη χώρα. Τα τελευταία δυόμισι χρόνια – τι πρωτότυπο! – η Ελλάδα ήταν αρκετές φορές ο υπ’ αριθμόν 4 ομιλητής. Σε μια πολύ δύσκολη στιγμή πάντως για την ελληνική αποστολή, το πρωτόκολλο παρακάμφθηκε και ο λόγος δόθηκε στις λοιπές χώρες. Τα θεσμικά όργανα είχαν πετάξει την μπάλα στους εκπροσώπους των κρατών-μελών για να «συνετίσουν» την απείθαρχη Ελλάδα. «Αμέσως καταλάβαμε ότι ήταν “στημένο”», θυμάται ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιώργος Παπακωνσταντίνου.

Σκληρό ροκ. Λίγο πριν αρχίσει η συνεδρίαση του το Eurogroup και ενώ οι κάμερες παραμένουν στον χώρο, είναι η στιγμή που κάποιος με αρκετές συμμετοχές στο βιογραφικό του μπορεί να καταλάβει πώς θα εξελιχθεί η συνεδρίαση. Η γλώσσα του σώματος, τα πηγαδάκια όπου κοντοστέκεται ο κάθε υπουργός, αλλά και οι χειραψίες που θα κάνει υποδηλώνουν πολλά. Οσοι θέλουν να προκαταλάβουν τους συναδέλφους τους κάνουν και μια δήλωση στις κάμερες. Η Αυστριακή Μαρία Φέκτερ είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η αλήθεια είναι πως η σκληρή υπουργός Οικονομικών της Αυστρίας είναι λαλίστατη και ουκ ολίγες φορές έχει προκαλέσει την οργή του Γιούνκερ. Στην Κοπεγχάγη, θυμάται ο Σαχινίδης, πριν καν βγουν από την αίθουσα, είχε σπεύσει να δημοσιοποιήσει το ποσό της δύναμης πυρός του EFSF. O Γιούνκερ της τα έψαλε. «Δεν σέβεσαι καθόλου τη διαδικασία. Εγώ διακόπτω λοιπόν τη διαδικασία και φεύγω», της είπε. Ηταν τότε που δεν έδωσε την καθιερωμένη στη λήξη της συνεδρίασης του Συμβουλίου συνέντευξη Τύπου.

Συνήθως το Eurogroup, σε αντίθεση με τις Συνόδους Κορυφής, δεν διαρκεί μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες και το «δύσκολο ζήτημα» συζητείται πρώτο πρώτο. Αλλωστε, το σκληρό ροκ έχει παιχτεί πολύ πιο πριν, στα γνωστά working groups. Παρ’ όλα αυτά στο Συμβούλιο που έγινε για να συμφωνηθεί το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας τον Μάιο του 2010 κράτησε ώρες. Οι διαφωνίες για το πώς θα οικοδομηθεί το πολυπόθητο τείχος προστασίας ήταν έντονες. Ολοι όμως είχαν αγωνία να καταλήξουν σε λύση πριν ανοίξουν οι ασιατικές αγορές. Στη μία τη νύχτα ώρα Βρυξελλών άνοιγε το Χρηματιστήριο της Αυστραλίας. Στη μία παρά πέντε λοιπόν και ενώ ακόμη δεν διαφαινόταν «λευκός καπνός», πανικός επικράτησε στην αίθουσα. Τη λύση έδωσε με χιούμορ η Γαλλία, διά στόματος Κριστίν Λαγκάρντ. «Με όλο το σεβασμό στους Αυστραλούς, μας ενδιαφέρει το Τόκιο. Εχουμε λοιπόν άλλες δύο ώρες»…

Η Ευρωπαϊκή Ενωση παραμένει ατέλειωτη ιστορία διαπραγματεύσεων και συμβιβασμών. Εξακολουθεί όμως να είναι, όπως λένε πολλοί Ελληνες που έχουν συμμετάσχει σε ευρωδιαδικασίες, εμπειρία ζωής. Οπως έχει πει και ο Γ. Παπακωνσταντίνου, «όλοι οι υπουργοί θα κέρδιζαν αν πήγαιναν σε ένα Eurogroup. Και η χώρα επίσης».

Το τελευταίο τσιγάρο
Οι άγραφοι κανόνες του Eurogroup επιτρέπουν στον Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ να απολαμβάνει το αγαπημένο του τσιγάρο εντός ή εκτός αιθούσης (στη φωτογραφία από παλαιότερη συνεδρίαση του Ecofin, το 2004, μαζί με τον τότε υπουργό Οικονομικών της Ολλανδίας Γκέριτ Ζαλμ). Η μόνη άλλη συνήθειά του που ανταγωνίζεται το κάπνισμα είναι το ουίσκι

Γαλλική κομεντί
Ο βρετανός Πρωθυπουργός Ντ. Κάμερον, η Καγκελάριος Α. Μέρκελ και ο σλοβένος ομόλογός τους, Μπόρουτ Παχόρ, παρακολουθούν τη γλώσσα του σώματος του Νικολά Σαρκοζί. Ακόμη μία Σύνοδος Κορυφής – στις 25 Μαρτίου του 2011, εν προκειμένω – με ολίγη από εκφραστικές μούτες και χειρονομίες, που έβγαλαν το όνομα στον πρώην γάλλο πρόεδρο

Με το βλέμμα στο μέλλον
Τον Δεκέμβριο του 1978 ο γάλλος πρόεδρος Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν και ο γερμανός καγκελάριος Χέλμουτ Σμιτ συμμετέχουν στη Σύνοδο Κορυφής της ΕΟΚ για την έγκριση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος. Μέρος της συμφωνίας οδήγησε τον επόμενο χρόνο στο περίφημο ECU. Τριάντα τέσσερα χρόνια αργότερα και οι δύο ανησυχούν για το μέλλον του ευρώ

Τσάι για ξενύχτηδες
Σύμφωνα με τον Τζόναθαν Πάουελ, υπεύθυνο του πολιτικού γραφείου του πρώην βρετανού πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ από το 1995 ώς το 2007, οι νυχτερινές Σύνοδοι εξυπηρετούν και το προφίλ που θέλουν να πλασάρουν οι ηγέτες. Οπως χαρακτηριστικά λέει, «μπορούν να πουν στον Τύπο της χώρας τους πως έδωσαν μάχη μέχρι τα άγρια χαράματα. Κι ότι δεν παρέδωσαν τα όπλα την ώρα του τσαγιού»