Ευρωπαίοι με άποψη και συμμετοχή

Γεννήθηκε η ευρωπαϊκή πολιτική σφαίρα; Ανεξάρτητα από τις οποιεσδήποτε άλλες πλευρές, πτυχές και τις διαστάσεις των ελληνικών εκλογών και των αποτελεσμάτων που έδωσαν, οι εκλογές αυτές πιστοποίησαν ότι η ευρωπαϊκή πολιτική σφαίρα αποτελεί ήδη μια αναδυόμενη πραγματικότητα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι οι πολιτικές διαδικασίες, και ιδιαίτερα οι εκλογές σε μια χώρα-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ), ειδικότερα μάλιστα της ευρωζώνης, δεν αποτελούν πλέον εθνική υπόθεση και μόνο. Δεν απασχολούν και δεν ενδιαφέρουν μόνο τους πολίτες της χώρας όπου διεξάγονται. Δεν καλύπτονται μόνο από τα εθνικά μέσα επικοινωνίας. Οι εκλογές ενδιαφέρουν, απασχολούν όλους στην Ευρώπη, πέρα από τα εθνικά σύνορα. Απασχολούν και ενδιαφέρουν γιατί παράγουν συνέπειες, θετικές ή αρνητικές, για το σύνολο του ευρωπαϊκού συστήματος, για τις χώρες-μέλη, για τους πολίτες και φορολογουμένους. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της βαθύτερης ενοποίησης και της εντεινόμενης αλληλεξάρτησης.

Ως εκ τούτου, θα πρέπει να θεωρηθεί ως αναπόφευκτα φυσιολογική εξέλιξη ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, θεσμοί, προσωπικότητες και ο κάθε πολίτης να έχουν και να εκφράζουν άποψη για τις εκλογές μιας άλλης χώρας-μέλους, χωρίς αυτό να θεωρείται «επέμβαση στα εσωτερικά» τής εν λόγω χώρας. Βεβαίως, το εάν εκφράζεται ευπρεπώς, χωρίς να παραβιάζονται αρχές και να αναπαράγονται στερεότυπα που βάναυσα προσβάλλουν ευαισθησίες, αυτό είναι μια διαφορετική ιστορία. Αλλά από εκεί και πέρα, ο «Economist» μπορεί να κυκλοφορεί με εξώφυλλο τον Φρανσουά Ολάντ, μπορεί να τον χαρακτηρίζει «επικίνδυνο» για τη Γαλλία και την Ευρώπη και να συνιστά στους Γάλλους να μην τον ψηφίσουν (και οι Γάλλοι να ρίχνουν τον «Economist» στο καλάθι των αχρήστων), ή οι «Financial Times» της Γερμανίας να κάνουν ανοιχτή υπόδειξη για το τι θα πρέπει να ψηφίσουν οι Ελληνες. Βεβαίως στη χώρα μας αυτή η ενέργεια και άλλες συναφείς διαβάστηκαν ως προβοκάτσια, πίσω της μάλιστα είδαν και συνωμοσίες μακιαβελικού τύπου. Μάλλον, όμως, επιβεβαιώθηκε ο επαρχιωτισμός μας και η αδυναμία να δούμε τη χώρα μέσα στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο και στη δυναμική διαλεκτική που διέπει το πλαίσιο αυτό.

Η δημιουργία της ευρωπαϊκής πολιτικής σφαίρας μπορεί να διαπλάθεται μέσα στις αντιφατικές συνθήκες της κρίσης, είναι όμως μια βαθύτατα θετική εξέλιξη. Αποτυπώνει σε πολιτικό επίπεδο τον υψηλό βαθμό αλληλεξάρτησης ο οποίος έχει αναπτυχθεί ανάμεσα στις χώρες-μέλη της ευρωζώνης / Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αποτελεί όμως και την προϋπόθεση για την οικοδόμηση της πολιτικής ένωσης και της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Γιατί, όπως είχαμε επισημάνει και στο παρελθόν, μία από τις κραυγαλέες αντιφάσεις του ευρωπαϊκού συστήματος έγκειται στο γεγονός ότι ενώ καίριες αποφάσεις οικονομικού και κοινωνικού περιεχομένου λαμβάνονται από το θεσμικό σύστημα της Ενωσης, η νομιμοποίηση των αποφάσεων αυτών θα πρέπει να γίνει σε εθνικό επίπεδο. Και τούτο γιατί απουσιάζει η ευρωπαϊκή δημοκρατία, η δημοκρατία σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης και οι δημοκρατικές διαδικασίες νομιμοποίησης. Και στο σημείο αυτό αναδεικνύονται τα ελλείμματα του όλου θεσμικού οικοδομήματος και ειδικότερα τα ελλείμματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΕΚ). Το τελευταίο υποτίθεται ότι ενσαρκώνει την ευρωπαϊκή δημοκρατία, ότι εκφράζει την ευρωπαϊκή κοινωνία και τους ευρωπαίους πολίτες. Γιατί, αν και το Κοινοβούλιο έχει αποκτήσει ουσιαστικές εξουσίες και συμβάλλει θετικά στη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής και λήψης αποφάσεων, έχει ωστόσο αποτύχει μέχρι σήμερα να συνδέσει νομιμοποιητικά το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα και την ευρωπαϊκή κοινωνία, κάτι που αντανακλάται και στη σχετική απροθυμία των ευρωπαίων πολιτών να συμμετάσχουν στις ευρωεκλογές. Θα πρέπει επομένως να αναζητηθούν νέοι τρόποι, μηχανισμοί, διαδικασίες για την πραγμάτωση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Η διαφαινόμενη ανάδειξη της ευρωπαϊκής πολιτικής σφαίρας επιβάλλει αλλά και διευκολύνει μια νέα προσέγγιση.

Χώρες-μέλη όπως η Ελλάδα που υποτίθεται επιθυμούν τη μετεξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε πολιτική ένωση δεν μπορεί παρά να υποδεχθούν θετικά την ανάδειξη της ευρωπαϊκής πολιτικής σφαίρας. Αν βέβαια εννοούμε αυτά που λέμε ρητορικά και δημόσια. Γιατί, όπως και σε άλλα θέματα, άλλα φαίνεται να λέμε και άλλα να εννοούμε. Θέλουμε πολιτική ένωση, αλλά δεν θέλουμε να εκχωρήσουμε ίχνος κυριαρχίας, ενώ βλέπουμε ως απαράδεκτες επεμβάσεις «στα εσωτερικά μας» κάθε εκδήλωση των εταίρων μας, ιδιαίτερα αν αυτή περιέχει κριτική για τις συμπεριφορές μας. Αλλά μέσα στον χώρο μιας πολιτικής ένωσης η έννοια «εσωτερικά μας» αποκτά σχετική σημασία. Τα όρια της εσωτερικής πολιτικής διαδικασίας και της ευρωπαϊκής διαδικασίας καθίστανται δυσδιάκριτα. Οπως έγραψε ο Ζαν Μονέ, από τους πατέρες της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ο απώτερος στόχος της ενοποιητικής διαδικασίας είναι ο πολίτης κάθε χώρας-μέλους να μπορεί να αισθανθεί ευρωπαίος πολίτης και ταυτόχρονα πολίτης όλων των χωρών-μελών, με άποψη και συμμετοχή.

Ο Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ