Ελληνική τέχνη στα ανθρακωρυχεία

Ανθρακωρυχείο Βάτερσαϊ. Στη βιομηχανική περιοχή του Βελγίου, στην πόλη Γκενκ, η ιστορία της Ευρώπης συνομιλεί με τους σύγχρονους καλλιτέχνες. Τα έργα και οι δημιουργοί που συμμετέχουν στη Manifesta 9 θέτουν ερωτήματα ή δίνουν απαντήσεις για το κοινό μας μέλλον.

«Το βάθος του μοντέρνου» («Deep of the Modern») είναι ο τίτλος της Manifesta, της ένατης διοργάνωσης Ευρωπαϊκής Μπιενάλε, που για πρώτη φορά συγκεντρώνεται σε έναν ενιαίο χώρο, φορτισμένο από τις μνήμες έντονης ανθρώπινης δραστηριότητας. Στον χώρο του εγκαταλειμμένου ορυχείου η Manifesta 9 πραγματεύεται εικόνες και συνήθειες, συμπεριφορές και νοοτροπίες που οδήγησαν σε ό,τι σήμερα ονομάζεται και αμφισβητείται: την «ευρωπαϊκή ταυτότητα».

Ο βιομηχανικός χαρακτήρας του Βάτερσαϊ αποτελεί το κατάλληλο τοπίο για να ανοίξει η συζήτηση για τις προεκτάσεις του καπιταλισμού ως παγκόσμιου φαινομένου. Και η ελληνική παρουσία εντοπίζεται ανάμεσα στην τριμελή ομάδα των επιμελητών με την Κατερίνα Γρέγου και ανάμεσα στους εκατό καλλιτέχνες με τον Μιχαήλ Καρίκη και τον Νικόλα Κοζάκη.

«Η συγκεκριμένη χρονική στιγμή είναι κρίσιμη. Θέματα βιομηχανίας, βιομηχανοποίησης, η μεταβιομηχανική εποχή, οι σχέσεις εργασίας, η ανάπτυξη της οικονομίας σε σχέση με τον ύστερο καπιταλισμό και της κυρίαρχης νεοφιλελεύθερης πολιτικής σχολιάζονται από τους καλλιτέχνες της διοργάνωσης. Καθώς και τα θέματα του περιβάλλοντος» επισημαίνει η Κατερίνα Γρέγου. Η οποία ως επιμελήτρια στο περίπτερο της Δανίας στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2011 πρόσθεσε πολιτικό περιεχόμενο στο θέμα της δανέζικης συμμετοχής «Speech Matters» γύρω από την ελευθερία του λόγου.

«Το βάθος του μοντέρνου» χωρίζεται σε τρεις ενότητες. Την «Εποχή του Ανθρακα», μια ιστορική τοποθέτηση με έργα τέχνης από το 1800 έως σήμερα τα οποία έχουν σχέση με την ανάπτυξη των ανθρακωρυχείων και τη βιομηχανία του άνθρακα. Τα έργα των Ολιβιέ Μπεβιέ, Γκριγκόρι Αλεξάντροβ, Εμίλ Κλάους, Γκίλμπερτ Ντέικιν, Μαξ Ερνστ, Γιαν Χάμπεξ, Φρανς Μασερέελ και Γιον Μάρτιν παρουσιάζουν τη σημασία του άνθρακα, άλλοτε ως καύσιμη ύλη και πηγή ενέργειας και άλλοτε ως πρωταρχικό παράγοντα περιβαλλοντικών αλλαγών και σύμβολο του τρόπου ζωής των μοντέρνων καιρών.

Η ενότητα «Ποιητική της Ανοικοδόμησης» μέσα από την παραγωγή 39 εκπροσώπων της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας εξετάζει την αισθητική που διαμορφώνει το παραγωγικό σύστημα του σήμερα. Ενώ η τρίτη θεματική ενότητα «17 Τόνοι» είναι αφιερωμένη στην πολιτιστική κληρονομιά σε σχέση με την ιστορία των ανθρακωρυχείων και των ανθρακωρύχων.

Ο τίτλος της ενότητας αναφέρεται στο τραγούδι των ανθρακωρύχων (γνωστό σε όλον τον κόσμο) «16 Τόνοι» που ηχογράφησε το 1946 ο αμερικανός συνθέτης της κάντρι Μερλ Τρέιβις καθώς και στην εγκατάσταση του Μαρσέλ Ντισάν «17 Μίλια» (έργο του 1942). Και η διαφορά μεταξύ των δύο αριθμών προτρέπει τους επισκέπτες της Manifesta 9 να κάνουν ένα βήμα πέρα από τις αναφορές και τις μνήμες που άφησε η βιομηχανία του άνθρακα.

Σε αυτό το καλλιτεχνικό τοπίο του εργασιακού ζόφου, των αναμνήσεων εκείνων που μετανάστευσαν αναζητώντας δουλειά στα έγκατα της γης, οι έλληνες καλλιτέχνες συνεισφέρουν την οπτική τους. Ο Μιχαήλ Καρίκης, γέννημα της Θεσσαλονίκης, με σπουδές αρχιτεκτονικής στην Αγγλία, συμμετοχή στο πρότζεκτ της Δανίας στην Μπιενάλε Βενετίας, παρουσιάζει το βίντεο «Sounds from Beneath» («Ηχοι από τα έγκατα της Γης») σε συνεργασία με τον Ούριελ Ορλοφ.

Ο εγκατεστημένος στο Λονδίνο έλληνας καλλιτέχνης συνεργάστηκε με μια χορωδία πρώην ανθρακωρύχων από το Σνόουντον της περιοχής Κεντ ζητώντας να αναπαραγάγουν με τις φωνές τους τούς ήχους της δραστηριότητάς τους στις στοές. Στο βίντεο εμφανίζονται τα μέλη της χορωδίας να ενώνουν τη φωνή τους προκειμένου να ακουστούν οι ήχοι της αξίνας, του τρυπανιού, των εκρήξεων, των συναγερμών, των μηχανών. Με φόντο ένα καταχθόνιο τοπίο, τα ηλικιωμένα πρόσωπα και οι φωνές τους προσθέτουν ποιητικότητα και συναισθηματική ένταση σε αυτό το ρεαλιστικό ντοκιμαντέρ επισημαίνει η Κατερίνα Γρέγου.