Από τη νίκη της Αλλαγής στο «αλλάξαμε» και… βουλιάξανε

Το 2004, όταν ανέλαβε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ ο Γιώργος Παπανδρέου, η Αννα Διαμαντοπούλου σχολίασε: «Το κόμμα που ίδρυσε ένας Παπανδρέου μόνο ένας άλλος Παπανδρέου μπορεί να το αλλάξει». Οκτώ χρόνια αργότερα η Αννα είναι εκτός Βουλής, ο Παπανδρέου απλός βουλευτής Αχαΐας και το ΠΑΣΟΚ αντί να αλλάξει διαλύεται.

Το επί τρεις δεκαετίες μεγαλύτερο σοσιαλιστικό κόμμα της Ευρώπης είναι σήμερα τρίτο κόμμα στην Ελλάδα και κανένας δεν θα έλεγε ότι είναι και σοσιαλιστικό. Το 13,18% του 2012 είναι κατά μισή μονάδα μικρότερο από το ποσοστό του 1974 και κανένας δεν αποκλείει ότι μπορεί να γίνει ακόμη μικρότερο. Η άνοδος και η πτώση του Κινήματος που θεμελίωσε ο Ανδρέας Παπανδρέου είναι το πιο συναρπαστικό πολιτικό αφήγημα της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Εχει απ’ όλα: πολιτική δράση, κομματικές ίντριγκες, ανθρώπινα πάθη, σκάνδαλα και επιτυχίες, θριάμβους και τραγωδίες.

Κατά κανόνα επιβίωνε μέσα από τις κρίσεις του και στις εκλογές έκανε επιτυχημένες καμπάνιες, που το κρατούσαν στην κορυφή, ακόμη και όταν έχανε την εξουσία. Εκτός από δύο περιπτώσεις: στην πρώτη και την τελευταία. Και στις δύο οι προσδοκίες του διαψεύσθηκαν παταγωδώς.

Το 1974 η προεκλογική παρουσία του Ανδρέα Παπανδρέου είναι θυελλώδης. Οι αφίσες με το δερμάτινο μπουφάν, το ζιβάγκο και τα ανοικτά χέρια γεμίζουν τους τοίχους της επικράτειας. Είναι ο μάγος του μπαλκονιού και των λέξεων. «Εθνική Κυριαρχία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση», πάντα με παρονομαστή «Η Ελλάδα ανήκει στους Ελληνες». Ωστόσο μια ομάδα που παίρνει μέρος στην τελευταία συγκέντρωση της Πλατείας Συντάγματος φωνάζοντας το σύνθημα «Στις 18 σοσιαλισμός» θα δημιουργήσει φόβο για τις προθέσεις του νεοπαγούς Κινήματος. Η ΝΔ του Κωνσταντίνου Καραμανλή και η Ενωση Κέντρου του Γεωργίου Μαύρου το εκμεταλλεύονται και το αποτέλεσμα ήταν απογοητευτικό για το ΠΑΣΟΚ: μόλις 13,58% και 12 έδρες – συν μία από το Εκλογοδικείο αργότερα.

Ακολουθεί μια ταραγμένη εσωκομματική περίοδος, με συγκρούσεις, διαγραφές και μάχες επικράτησης τις οποίες κερδίζει ο Ανδρέας Παπανδρέου. Αλλά η εικόνα του κόμματος είναι αντιφατική. Στη Βουλή υπάρχουν μόνο οι παλαιοί κεντρώοι. Και στο Κίνημα μόνο νεολαίοι με μαρξιστικούς προβληματισμούς, στελέχη του ΠΑΚ και αδημονούντες σοσιαλιστές, χωρίς απήχηση στην κοινωνία.

Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ λίγο προτού προκηρυχθούν οι πρόωρες εκλογές του 1977 κάνει δύο στρατηγικές κινήσεις: αναθέτει στον Αντώνη Λιβάνη να επιστρατεύσει όλους τους παλαιούς κεντρώους για να στελεχώσουν τα ψηφοδέλτια, χωρίς να χρειάζεται απαραιτήτως η συνηγορία των κομματικών οργανώσεων• και συγκαλεί την Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του κόμματος, όπου εξηγεί στα κομματικά στελέχη ότι πρέπει να εγκαταλείψουν τις πρακτικές του κινήματος διαμαρτυρίας και να ενστερνιστούν τη λογική του κόμματος εξουσίας. Ο συνδυασμός αποδίδει και το ΠΑΣΟΚ σχεδόν διπλασιάζει τη δύναμή του και γίνεται αξιωματική αντιπολίτευση με 25,34% και 93 έδρες.

Ο δρόμος για την ανάληψη της διακυβέρνησης ανοίγει. Ο Ανδρέας Παπανδρέου λειαίνει το σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» χωρίς να το εγκαταλείψει, γίνεται περισσότερο κοινοβουλευτικός, εκκαθαρίζει τις«αριστερές» εστίες στην οργάνωση του κόμματος και υποδέχεται τον έναν μετά τον άλλον παλαιούς κεντρώους, αλλά και παλαιούς εδαΐτες.

Αλλά η μεγάλη έκρηξη γίνεται με το σύνθημα «ΠΑΣΟΚ για Αλλαγή» που διαπερνά την κοινωνία. Στις 18 Οκτωβρίου 1981 – με τον Γεώργιο Ράλλη ως αντίπαλο από τη ΝΔ, αφού τον προηγούμενο χρόνο ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έχει μετακινηθεί στην Προεδρία της Δημοκρατίας – παίρνει 48,07% και 172 έδρες. Είναι πλέον το μεγαλύτερο σοσιαλιστικό κόμμα της Ευρώπης και ο Ανδρέας Παπανδρέου μετέχει στο κλαμπ των ευρωπαίων ηγετών της εποχής με τον Μιτεράν, τον Πάλμε, τον Γκονθάλεθ, τον Κράξι, τον Μορουά…

Μεγάλο τμήμα του λαού αισθάνεται ότι βγαίνει από το περιθώριο όπου τον είχαν οι κυβερνήσεις της Δεξιάς. Ο «Πρωθυπουργός της Αλλαγής» αίρει την άρνησή του στην ΕΟΚ, χειρίζεται με μαεστρία τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις και το ΝΑΤΟ, ενισχύει από τον κρατικό προϋπολογισμό τα λαϊκά εισοδήματα και προχωρεί σε μεγάλες θεσμικές αλλαγές με το σύνθημα «Ο αγώνας τώρα δικαιώνεται».

Στις ευρωεκλογές του 1984 ισοπεδώνει τον Ευάγγελο Αβέρωφ και τον αναγκάζει σε παραίτηση. Αλλά αυτό τον έφερε απέναντι σε έναν παλαιό γνώριμο, τον Κ. Μητσοτάκη, ο οποίος γίνεται αρχηγός της ΝΔ και δείχνει αποφασισμένος – αλλά και ικανός – να εκκαθαρίσει τους προδικτατορικούς λογαριασμούς τους.

Ωστόσο λίγο πριν από τις εκλογές του 1985 ο Ανδρέας Παπανδρέου αλλάζει τα δεδομένα: στερεί από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή μια δεύτερη θητεία στο προεδρικό μέγαρο και προτείνει στη θέση του τον «ανακριτή της υπόθεσης Λαμπράκη», αναθεωρεί το Σύνταγμα και προβάλλει το σύνθημα: «Για ακόμη καλύτερες μέρες». Οι φιλικές προς αυτόν εφημερίδες πρώτα γελοιοποιούν τον Μητσοτάκη ως «Εφιάλτη της Δημοκρατίας» και μετά εμφανίζουν μια φωτογραφία που τον απεικονίζει σε εναγκαλισμό με δύο Γερμανούς επί Κατοχής. Σε συνθήκες ακραίας πόλωσης το ΠΑΣΟΚ επικρατεί με 45,82% και 161 έδρες.

Η πόλωση συνεχίζεται και κορυφώνεται προς το τέλος της τετραετίας με το σκάνδαλο Κοσκωτά που εμπλέκει τον ίδιο τον Ανδρέα Παπανδρέου, άλλες υποθέσεις που έστειλαν στελέχη του ΠΑΣΟΚ στη φυλακή, αλλά και το ειδύλλιό του με την αεροσυνοδό Δήμητρα Λιάνη. Στο εφιαλτικό προεκλογικό σκηνικό της εποχής το ΠΑΣΟΚ χάνει, αλλά κρατιέται στο 39,15%, ενώ ο Κ. Μητσοτάκης δεν καταφέρνει να πάρει αυτοδυναμία.

Ακολούθησε το «βρώμικο ’89», όταν η ΝΔ και η ενωμένη τότε Αριστερά συνεργάστηκαν σε «κυβέρνηση κάθαρσης» υπό τον Τζαννή Τζαννετάκη και η Βουλή παρέπεμψε τον Ανδρέα Παπανδρέου και τρεις υπουργούς του στο Ειδικό Δικαστήριο. Αλλά στις εκλογές που έγιναν τον Νοέμβριο του ίδιου έτους το ΠΑΣΟΚ με το σύνθημα «Μεταρρύθμιση παντού» ηττάται μεν πάλι, αλλά… αυξάνει τη δύναμή του σε 40,67% και 128 έδρες, με τη ΝΔ πάλι χωρίς αυτοδυναμία.

Θα χρειαστεί τρίτη εκλογική αναμέτρηση τον Απρίλιο του 1990, για να γίνει πρωθυπουργός ο Κ. Μητσοτάκης με 150 έδρες – συν δύο που απέσπασε στη συνέχεια. Αλλά το ΠΑΣΟΚ διατηρεί το 38,61% με 123 έδρες και ο Ανδρέας Παπανδρέου είναι «πολύ σκληρός για να πεθάνει».

Το 1991 θα κλείσει τις προσωπικές εκκρεμότητες με τον τρίτο γάμο του και θα βγει από το Ειδικό Δικαστήριο με αθωωτική απόφαση. Το 1992 θα προκαλέσει επαναληπτικές εκλογές στη Β’ Αθήνας για τη θέση του Δ. Τσοβόλα που στερήθηκε τα πολιτικά του δικαιώματα από το Ειδικό Δικαστήριο και θα κερδίσει. Θα ασκήσει σκληρή αντιπολίτευση, θα αποτρέψει την εσωκομματική απόπειρα ανατροπής του στο Πεντελικόν και στις εκλογές του 1993 θα διεκδικήσει και θα πετύχει τη «δικαίωσή» του.

Το ΠΑΣΟΚ επιστρέφει νικηφόρο με 46,88% και 170 έδρες και τον Ανδρέα Παπανδρέου κυρίαρχο. Εχει όμως αρχίσει η προσωπική κατάρρευση. Μπαινοβγαίνει στα νοσοκομεία, γύρω του συνωστίζεται ένας κύκλος απίθανων προσώπων και τελικά ο ασθενής οργανισμός του τον προδίδει. Μπαίνει τον Νοέμβριο του 1995 στο Ωνάσειο, από όπου θα βγει σε 123 ημέρες. Εν τω μεταξύ παραδίδει την πρωθυπουργία στον Κώστα Σημίτη, ο οποίος αμέσως μετά τον θάνατό του θα γίνει πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, τον Ιούνιο του 1996.

Με συνθήματα υπέρ του εκσυγχρονισμού της χώρας προκηρύσσει πρόωρες εκλογές για τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς και τις κερδίζει με 41,49% και 162 έδρες, έχοντας αντίπαλο πλέον από την πλευρά της ΝΔ τον Μιλτιάδη Εβερτ.

Η περίοδος που ακολουθεί οριοθετείται κυρίως από την προσπάθεια να ενταχθεί η χώρα στην ευρωζώνη και με αυτό το ατού ο Σημίτης κερδίζει τις εκλογές του 2000 με 43,8% και 158 έδρες. Αντίπαλός του αυτή τη φορά θα είναι ο Κώστας Καραμανλής, ο οποίος αναλαμβάνει την ηγεσία της ΝΔ σε ηλικία μόλις 40 ετών και εντυπωσιάζει με τη δημόσια παρουσία του.Το ΠΑΣΟΚ εν μέσω υποθέσεων που όζουν, όπως τα παιχνίδια γύρω απ’ το Χρηματιστήριο, θα πάει στις εκλογές του 2004 χωρίς ελπίδα, παρ’ ότι ο Σημίτης έχει παραδώσει εν τω μεταξύ την ηγεσία στον Γιώργο Παπανδρέου. Με το σύνθημα «Αλλαξέ τα όλα» ο γιος του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ δεν θα μπορέσει να συναγωνιστεί τον Κώστα Καραμανλή και το ΠΑΣΟΚ θα χάσει με 40,6% και 117 έδρες. Θα ακολουθήσει νέα ήττα στις ευρωεκλογές εκείνης της χρονιάς με δέκα μονάδες διαφορά ενώ το ΠΑΣΟΚ θα παραμείνει στον αστερισμό των χαμένων και το 2007, όταν θα πάρει 38,10% και 102 έδρες. Στην εσωκομματική αναμέτρηση που ακολουθεί, ο Γ. Παπανδρέου με αντιπάλους τον Βαγγέλη Βενιζέλο και τον Κώστα Σκανδαλίδη διατηρεί την ηγεσία. Αλλά δείχνει ότι δεν θα τα καταφέρει ποτέ, αφού αίφνης αρχίζει να ανεβαίνει δημοσκοπικά ο ΣΥΡΙΖΑ. Ωστόσο η τύχη του Γ. Παπανδρέου θα αλλάξει, όταν η ΝΔ δεν θα μπορέσει να διαχειριστεί υποθέσεις όπως το Βατοπέδι και κυρίως να αντιμετωπίσει την οικονομική κρίση. Με μια επιτυχημένη καμπάνια που στηρίχτηκε στο σύνθημα «Ή αλλάζουμε ή βουλιάζουμε» και τη διαβεβαίωση «λεφτά υπάρχουν» ο Γ. Παπανδρέου κερδίζει στις πρόωρες εκλογές του 2009 με έντεκα μονάδες διαφορά από τον αντίπαλό του, παίρνοντας 43,92% και 160 έδρες.

Οσα θα ακολουθούσαν δεν θα μπορούσε να τα προβλέψει ούτε η πιο καλπάζουσα φαντασία. Η νέα κυβέρνηση παγιδευμένη στην προεκλογική ρητορική της δεν παίρνει αμέσως μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης και τελικά ο Γ. Παπανδρέου οδηγεί την χώρα στο ΔΝΤ με το ΠΑΣΟΚ να επικροτεί τις αποφάσεις του. Δεν θα αντέξει όμως περισσότερο από 18 μήνες. Τον Νοέμβριο του 2011 θα αναγκαστεί να αποχωρήσει από την πρωθυπουργία για να πάρει τη θέση του ο Λουκάς Παπαδήμος με τη στήριξη και της ΝΔ και εν συνεχεία να παραδώσει και την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στον πρώην εσωκομματικό του αντίπαλο.

Από εκεί και πέρα οι εξελίξεις είναι δραματικές. Το εκλογικό εκκρεμές της Μεταπολίτευσης δεν λειτούργησε στις εκλογές της 6ης Μαΐου ώστε να περάσει η διακυβέρνηση στον άλλο πόλο του δικομματισμού. Αλλά το ΠΑΣΟΚ πλήρωσε βαρύτερα από όλους το κόστος της πολιτικής του παίρνοντας το μικρότερο ποσοστό στην ιστορία του και μόλις 41 έδρες.