Η «παρασιτική μεσαία τάξη»

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τσουκαλάς περιγράφει τη «συγκρότηση», στην εποχή του Σχεδίου Μάρσαλ, της «παρασιτικής μεσαίας αστικής τάξης» («Η Ελληνική Τραγωδία»): «Οι οικοδομικές επιχειρήσεις και το εμπόριο απέδιδαν μεγαλύτερα κέρδη από τη βιομηχανία και παρείχαν μεγαλύτερη ασφάλεια. Εφόσον το οικονομικό σύστημα δεν μπορούσε να απορροφήσει το εργατικό δυναμικό, ο λαός έπρεπε να φροντίσει μόνος για την τύχη του. Το εφευρετικό μεσογειακό μυαλό «ανακάλυψε» νέα προϊόντα, νέες τεχνολογίες, νέες υπηρεσίες και νέα επαγγέλματα. Αναρίθμητα άτομα κατόρθωσαν να αποκτήσουν περισσότερες ή λιγότερες παρασιτικές προσόδους, κινούμενα στο περιθώριο του παραγωγικού συστήματος. Το μικροεμπόριο, οι προσωπικές υπηρεσίες όλων των ειδών και διάφορες μεσολαβητικές δραστηριότητες (συχνά συνδεδεμένες με τον παραδιοικητικό μηχανισμό μέσω του οποίου ο πολίτης κατόρθωνε να πλησιάσει ναρκωμένες και ανίκανες δημόσιες υπηρεσίες) απορρόφησαν εκατοντάδες χιλιάδες άτομα. Με το πέρασμα του χρόνου αυτός ο τρόπος ζωής σταθεροποιήθηκε. Σταδιακά δημιουργήθηκε ένα στρώμα ατόμων που «έκαναν το κομπόδεμά τους» και από αυτούς προήλθε μια νέα και μεγάλη παρασιτική μεσαία τάξη. Οι μισθωτοί υπάλληλοι πύκνωναν τις τάξεις αυτού του κοινωνικού στρώματος. Το σταθερό, όμως, υψηλό ποσοστό ανεργίας (20% του ενεργού πληθυσμού των πόλεων) και η συνακόλουθη υπερβολική διακύμανση των απασχολουμένων εμπόδισαν τη δημιουργία μιας νέας σταθερής αστικής τάξης.

Μόνον – συνεχίζει ο Τσουκαλάς – κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950-60 και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 η ταχεία οικονομική άνοδος οδήγησε στην εμφάνιση ενός στρώματος τεχνικών, ανωτέρων υπαλλήλων, ελευθέρων επαγγελματιών, διοικητικών στελεχών και διανοουμένων. Οι νέες αυτές επαγγελματικές ομάδες διαχωρίζονταν σαφώς από την κατεστημένη μεσαία τάξη και ιδίως από την «ολιγαρχία». Η εμφάνιση τους ως κοινωνικής δύναμης συμπίπτει με το λαϊκό κίνημα που επανέφερε στην εξουσία το Κέντρο το 1963».