Η αιώνια γοητεία του Σταγειρίτη

Δύο εξέχοντες μελετητές της φιλοσοφίας εισάγουν το σημερινό ελληνικό κοινό στη γοητεία και στο μεγαλείο του αριστοτελικού έργου. Είναι ο αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Παύλος Καλλιγάς και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Βασίλης Κάλφας που, αντίστοιχα, μετέφρασαν και επιμελήθηκαν τους τόμους «Κατηγορίαι, Περί Ερμηνείας» και «Περί γενέσεως και φθοράς» με τους οποίους εγκαινιάζεται η σειρά, γράφοντας ο καθένας και τις σχετικές εισαγωγές.

Οι «Κατηγορίες» είναι το πιο γνωστό, το πιο πολυδιαβασμένο και το περισσότερο σχολιασμένο από τα έργα του Αριστοτέλη. Πρόκειται για μια πραγματεία περί των γενών του όντος (ομώνυμα, συνώνυμα, ουσία, ποσόν, ποιόν, υποκείμενα, κατηγορούμενα, σχετικά, ενάντια κ.λπ.) που λειτουργεί ως μεθοδολογικό εργαλείο.

Οπως σημειώνει ο Π. Καλλιγάς, «αποτέλεσε την πύλη εισόδου στη φιλοσοφία του Σταγειρίτη – αλλά και στη φιλοσοφία γενικότερα – τόσο κατά την ύστερη αρχαιότητα όσο και κατά τον Μεσαίωνα, στην Ανατολή και στη Δύση». Οσο για το (πιο σύνθετο) «Περί ερμηνείας», αυτό είναι «ένα πολύτιμο εργαλείο για να μπορέσει να αντεπεξέλθει κανείς στις ανάγκες ενός διαλεκτικού αγώνα».

Στο «Περί γενέσεως και φθοράς», από την άλλη, ο Αριστοτέλης μελετά τις μεταβολές των φυσικών σωμάτων στον επίγειο χώρο, εισάγοντας πρώτος την έννοια «ύλη» και προσεγγίζοντας τη φυσική πραγματικότητα ως οργανική εξελισσόμενη ολότητα, ενώ προετοιμάζει τον αναγνώστη και για την αριστοτελική βιολογία. Η πραγματεία αυτή δεν βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής των σύγχρονων αριστοτελιστών. Ωστόσο για είκοσι αιώνες καθόρισε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έβλεπαν τη φύση.

Οπως τονίζει ο Β. Κάλφας, «η μεγάλη επιτυχία της οφείλεται στη συνοχή της, στο ότι κατάφερνε να εξηγεί με ικανοποιητικό τρόπο όλα τα γνωστά φυσικά φαινόμενα· οφείλεται όμως και στο γεγονός ότι βρίσκεται πολύ κοντά στον κοινό νου.» Ιδωμένο πάντως από τη σκοπιά της σύγχρονης επιστήμης, το έργο αυτό καλύπτει ένα φάσμα φαινομένων που σήμερα αποτελούν αντικείμενο της χημείας. Και η αξία του δεν εντοπίζεται στην επιστημονική αλήθεια των προτάσεών του αλλά στο «επίπεδο των συλλογισμών και των επιχειρημάτων που ενσωματώνει».

Ανάμεσα στα υπόλοιπα έργα της σειράς, ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον σημερινό αναγνώστη έχουν, σύμφωνα με τον Π. Μπασάκο: το «Μετά τα φυσικά» που μας οδήγησε στη συζήτηση για τη μεταφυσική· η «Ρητορική», έργο πολύ ζωντανό που συνομιλεί με τις σημερινές θεωρίες του επιχειρήματος κ.λπ. και μαζί της όλη η ενότητα της Λογικής· τα «Πολιτικά», θεμελιώδες για την Πολιτική Επιστήμη, ιδιαίτερα για τους προπτυχιακούς φοιτητές· η «Ποιητική», για τη θεωρία της τραγωδίας· τα «Ηθικά», που κουβεντιάζονται με όρους όχι απλώς ιστορίας της θεωρίας. Αλλά και τα «Βιολογικά», όπου ο Αριστοτέλης επιδεικνύει ενδιαφέρον φυσιοδίφη, και όπου ο σημερινός αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει με τα μάτια ενός αρχαίου βιολόγου την έρευνα για τις απαρχές του βίου.

Από τα έργα του Αριστοτέλη δεν σώθηκαν εκείνα που απευθύνονταν στο ευρύτερο κοινό αλλά εκείνα που χρησιμοποιούσε στη διδασκαλία του, και μάλιστα με τη μορφή που τους έδωσε το 40-30 π.Χ. στη Ρώμη ο πρώτος επιμελητής τους, ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος. Τότε αρχίζει η οδύσσεια της αντιγραφής των χειρογράφων, της αποκατάστασής τους και της ερμηνείας τους, οπότε από τον Μεσαίωνα η αριστοτελική σκέψη αρχίζει να επηρεάζει τόσο τον χριστιανικό όσο και τον ιουδαϊκό και τον ισλαμικό κόσμο (π.χ. Πορφύριος, Δέξιππος, Βοήθιος, Αρέθας Καισαρείας, Θωμάς Ακινάτης, Αβερρόης κ.ά.).

Η πρώτη έντυπη έκδοση των συγγραμμάτων του Αριστοτέλη γίνεται πάντως στη Βενετία το 1489 και περιέχει μόνο τη λατινική μετάφρασή τους με τα υπομνήματα του Αβερρόη. Το ελληνικό κείμενο πρωτοεκδόθηκε το 1495 και η συνολική έκδοση που χρησιμοποιήθηκε ως βάση για τη σύγχρονη μελέτη του Αριστοτέλη είναι εκείνη της Ακαδημίας του Βερολίνου (1831-1870).

Στη νεότερη Ελλάδα, όμως, παρά την κυρίαρχη αρχαιολαγνεία, η συστηματική και επιστημονικά έγκυρη προσέγγιση της αρχαίας γραμματείας είχε ως τώρα σταθεί αδύνατη. Ο Αριστοτέλης είναι ένα από τα θύματα αυτής της κατάστασης, η οποία μέχρι πρόσφατα αναπαραγόταν στο ακαδημαϊκό και εκπαιδευτικό σύστημα. Ισως γιατί εκεί γίνεται πιο αισθητό και το «πάτημα» της Εκκλησίας που επηρέαζε την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση ως προς τα «αγαθά διδάγματα».

«Ο Αριστοτέλης ειδικότερα», εξηγεί ο Π. Μπασάκος, «υπήρξε επί δέκα αιώνες ένα από τα σταθερά διακυβεύματα της χριστιανοσύνης, ως παγανιστής και αγαπητός στους Αραβες». Τον 20ό αιώνα υπήρξαν φυσικά κάποιες μεταφράσεις του έργου του, ελάχιστες από την Ακαδημία Αθηνών, αρκετές από τις εκδόσεις Κάκτος και ορισμένες από τις εκδόσεις Ζήτρος, αλλά λίγες ήσαν επιστημονικά αξιόπιστες όπως οι σημερινές. Και ποτέ ώς τώρα δεν υπήρξε μια πλήρης σειρά όπως αυτή της ΕΜΕΑ, με τις σωζόμενες πραγματείες του, μεταφρασμένες και σχολιασμένες από επώνυμους ειδικούς στην αριστοτελική φιλοσοφία.