Μισός αιώνας σε ένα φιλμ

Τώρα πια, όλα είναι πιο ήσυχα. Μόνο ο ίδιος βέβαια, ξέρει πόσο εύκολο είναι, πενήντα χρόνια μετά την πρώτη του φωτογραφία, να κάθεται σε ένα ζεστό σαλόνι της Γλυφάδας φροντίζοντας μη σβήσει η φωτιά στο τζάκι και να παραδέχεται, όσο υπερβολικό και αν ακούγεται για μια ζωή μέσα στη φωτιά των πολέμων, ότι εκείνος δεν φοβήθηκε ποτέ. «Ποτέ», λέει με σταθερή φωνή και ευθύβολα μάτια ο Αριστοτέλης Σαρρηκώστας. «Ημουν αποφασισμένος να σκοτωθώ. Αν διστάζεις, δεν την κάνεις αυτή τη δουλειά. Εγώ ήξερα ότι μια μέρα μπορεί και να μην γυρίσω».

ΚΑΠΟΤΕ ΣΤΗΝ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ. Φαίνεται ότι ξέρει πολύ καλά τι λέει. Κατά κάποιο τρόπο η αποφασιστικότητα τού φάνηκε απαραίτητη μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη γέννησή του το 1937 στην Καισαριανή, όταν από τους δύο μικρασιάτες πρόσφυγες γονείς του, ο ένας, αγωγιάτης στο επάγγελμα, πέθανε από ασιτία. Εκείνον τον θυμάται σαν σε όνειρο, οι επόμενες εικόνες όμως έμειναν πιο καλά καδραρισμένες στο μυαλό του μικρού Αριστοτέλη, του νεότερου από τα έξι αδέρφια του: μια λεκάνη ρεβίθια και η νύχτα που ο μεγαλύτερος αδερφός, πεινασμένος, την έχυσε στο πάτωμα και τελικά έφαγε από τη μάνα του το ξύλο της χρονιάς του. Τα μυδραλιοβόλα του Εμφυλίου και οι καυτοί τους κάλυκες, βραβείο σε μια παρτίδα βώλους. Ο χονδρέμπορoς θείος με τις λίρες, που όταν το ημερήσιο γυμνάσιο ζητούσε διακόσιες δραχμές για εγγραφή, εκείνος απάντησε «δεν έχω ,παιδί μου». Και η επιλογή, με όση ωριμότητα διαθέτεις στα δεκατέσσερά σου, να μεταναστεύσει στη Βραζιλία, στην αδερφή του.

«Εκεί έκατσα δύο χρόνια, αλλά σκοπός μου ήταν η Αμερική», λέει σήμερα κουνώντας το κεφάλι εμφατικά, καθισμένος σε έναν αναπαυτικό καναπέ αλλά με το σώμα του έτοιμο αν χρειαστεί, να τιναχτεί όρθιο. Αυτό που χρειάστηκε πάντως να κάνει στη Βραζιλία, δεν απαιτούσε τόσο ετοιμότητα, όσο υπομονή. Το πρωί βοηθούσε στο ξυλουργείο του γαμπρού του και στη συνέχεια όργωνε με ένα ποδήλατο τις συνοικίες της Κοριτίμπα πουλώντας καφέ. Μέχρι που οι συγγενείς του κατάφεραν να ανοίξουν δύο μικρά μαγαζιά. Το ένα θα γινόταν δικό του αν ο Αριστοτέλης δεν έπειθε τον υποψιασμένο καπετάνιο ενός πλοίου ότι θέλει να γίνει ναυτικός και όχι να κατέβει στο πρώτο αμερικανικό λιμάνι. Σε μια εναλλακτική τροπή της ζωής του, θα τον είχε φάει η αλμύρα αν ένας χιώτης υποπλοίαρχος με κατανόηση δεν του έδινε κρυφά το διαβατήριο, το εισιτήριο για τη χώρα της ελευθερίας. Και σήμερα ίσως πια να διοικούσε το εργοστάσιο όπου εργάστηκε στο Σακραμέντο, αν δεν άνοιγε εκείνο το γράμμα της μητέρας του που έλεγε «ή έρχεσαι στην Ελλάδα να υπηρετήσεις ή θεωρείσαι λιποτάκτης».

Καλά, και η φωτογραφία; «Γείτονάς μας στην Καισαριανή ήταν ο Κλεισθένης ο Δασκαλάκος, από τους καλύτερους φωτορεπόρτερ», λέει ο Σαρρηκώστας. «Για να μην γυρίσω στην Αμερική μετά τον στρατό, η μάνα μου του ζήτησε να με πάρει στο πρακτορείο που δούλευε, την Ενωση. Εγώ του είπα να με κρατήσει λίγο και να της πει πως δεν κάνω, ώστε να φύγω ήσυχος». Καλό σχέδιο, που παρέλειπε όμως μια λεπτομέρεια: στην πρώτη του εμφάνιση, σε ένα σκοτεινό θάλαμο στο νούμερο 9 της Ανθίμου Γαζή, ο Σαρρηκώστας έμεινε άφωνος βλέποντας ένα πρόσωπο να γεννιέται σε ένα κομμάτι λευκό χαρτί. «Πέτα τη ρε, θα την κάψεις!», του είχαν πει τότε οι συνάδελφοί του, χωρίς να φαντάζονται ότι τρεις μήνες μετά, ο αφηρημένος νεαρός θα έπαιρνε καθημερινά μια Rolleiflex από τον φωριαμό του γραφείου της Ενωσης για να καλύψει ρεπορτάζ κάθε είδους και με τόση επιτυχία, που το 1964 το Associated Press θα του πρόσφερε ένα συμβόλαιο με μισθό περίπου 2.000 δραχμές τον μήνα.

Ηταν άλλη μια εποχή γεμάτη εικόνες. Και κάπως έτσι το πορτφόλιό του άρχισε να γεμίζει με τις διαδηλώσεις των Ιουλιανών, τον γάμο του Ωνάση, τον Πόλεμο των Εξι Ημερών (η πρώτη αποστολή του Σαρρηκώστα), τον Ρόμπερτ Κένεντι στην Ακρόπολη, τα τσάμικα των δικτατόρων. Με τους Beatles στην Αράχοβα, τον Γιώργο Σεφέρη στο Μετς, μια ομάδα φοιτητών στην ταράτσα της Νομικής ή ένα άρμα μάχης στην Πατησίων λίγο πριν πατήσει το γκάζι. Ηταν η περίοδος που πλήθαιναν οι φωτογραφίες και στο προσωπικό του άλμπουμ, με τον Αριστοτέλη να νυμφεύεται την Παναγιώτα έναν μήνα πριν από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και έναν χρόνο αργότερα να κρατάει στην αγκαλιά του τον μεγαλύτερο από τους τρεις γιους τους. Στη γέννηση των άλλων δύο, δεν ήταν παρών λόγω δουλειάς.

Σήμερα, μπορεί πια να διηγείται όσα έζησε σκαλίζοντας τη φωτιά στο τζάκι του σαλονιού του. Τις ιστορίες του ακούει συχνά και ο μικρός εγγονός του. Κάποιες από αυτές μιλάνε για Ολυμπιακούς σε Μόναχο, Μόντρεαλ ή Μόσχα, για Φεστιβάλ Χορού ή για Eurovision. Κάποιες άλλες, τον κάνουν σήμερα να χαμηλώνει τον τόνο της φωνής του. Οπως εκείνη από τον εμφύλιο του Λιβάνου το 1974, όταν θαύμασε το θάρρος ενός 12χρονου που είπε «δεν φοβάμαι να πεθάνω, είμαι Παλαιστίνιος» και μερικά λεπτά αργότερα έφτασε στο νοσοκομείο νεκρός. Ή τότε στη Βηρυτό που κατέβηκε από ένα τζιπ, εκατό μέτρα πριν εκείνο τιναχτεί στον αέρα από νάρκη.

Τώρα πια, όλα είναι πιο ήσυχα. Ο «Τέλι Σάρις» έχει σταματήσει να συνεργάζεται με το Associated Press από το 1998 και έκτοτε διδάσκει τα μυστικά του φωτορεπορτάζ, απολαμβάνει και απαθανατίζει τα ηλιοβασιλέματα από το μπαλκόνι του, ζει ήσυχα με την οικογένειά του σε ένα σπίτι γεμάτο βραβεία, δημοσιογραφικά πάσα, αναμνηστικά. Αν τον ρωτήσεις ποια από τις διασημότητες που φωτογράφισε, απόλαυσε περισσότερο, θα διαλέξει τον Μπελμοντό ή τη Μελίνα. Αν του ζητήσεις να περιγράψει τη νύχτα του Πολυτεχνείου, θα το κάνει με μετριοπάθεια, παρόλο που τότε είχε ξεγελάσει μπόλικους χουντικούς για να αποτυπώσει το τανκ έξω από την πύλη. Δεν θα κομπάσει ούτε για την παραχώρηση στην ΕΡΤ του αρχείου του που περιλαμβάνει περίπου 300.000 φωτογραφίες. «Μόνο έτσι θα γίνει κτήμα όλων. Στο Αρχείο της ΕΡΤ, όλο το προσωπικό, από τον διευθυντή μέχρι τον τελευταίο εργαζόμενο, δουλεύει με ζήλο και αγάπη», λέει. «Εμείς είμαστε περαστικοί».

ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΣΤΡΑΤΕΙΑ. Θα ενεργοποιήσεις όμως την ευγενική ευθιξία του, αν τον ρωτήσεις πώς αισθάνεται ένας φωτορεπόρτερ που έχει δει όσα αυτός, όταν πρέπει να βγει στη σύνταξη και να κρεμάσει τη μηχανή του. «Ποιος είπε ότι την κρεμάει;», ρωτάει ο Σαρρηκώστας ορθώνοντας το κορμί του, καθισμένος στο σαλόνι του στη Γλυφάδα. «Η λέξη σύνταξη δεν ταιριάζει σε φωτορεπόρτερ. Οσοι με ρωτούν, τους λέω ότι είμαι σε άδεια», λέει και σηκώνεται, παίρνει ένα κούτσουρο, πλησιάζει στο τζάκι και το ρίχνει μέσα φροντίζοντας να κρατήσει τη φωτιά ζωντανή.

Είπε
Ημουν 40 μέρες στη Βηρυτό και 10 μέρες στο σπίτι. Βλέποντας σήμερα αυτές τις φωτογραφίες και σκεπτόμενος τι έκανα τότε, πιστεύω ότι ήμουν τρελός

Είπαν γι’ αυτόν
Ο Σαρρηκώστας στάθηκε ένας ολόκληρος μύθος. Ηταν γνωστός και ως one man band, άνθρωπος – ορχήστρα, για τη δεξιοτεχνία του
Louis Boccardi, πρώην γενικός διευθυντής του Associated Press