Εζησα με τους άθλιους της Γερμανίας

Ενιωθε σαν να τον είχαν στριμώξει σε κλουβί ορνιθοτροφείου με ακουστικά. Ηταν φρέσκος υπάλληλος σε εταιρεία διαχείρισης τηλεφωνικών κλήσεων και προώθησης προϊόντων όπου το προσωπικό εκπαιδευόταν στην τέχνη του ψέματος. Τον είχαν δασκαλέψει να καθοδηγεί τον πελάτη από την πρώτη πρόταση. Πραγματοποιούσε πάνω από 90 κλήσεις καθημερινά. Δεν πληρωνόταν τις υπερωρίες και γινόταν μάρτυρας ταπεινωτικών πρακτικών από τους προϊσταμένους. Οταν κάποιος πωλητής κόμπιαζε, οι ανώτεροι βλαστημούσαν πάνω από το κεφάλι του ή τον τσιμπούσαν με μια βελόνα πλεξίματος στα πλευρά για να ξυπνήσει και να γίνει περισσότερο αποδοτικός. Και σε εκείνον που έκλεινε τα λιγότερα συμβόλαια επεφύλασσαν την «ποινή της ορθοστασίας». Επρεπε να συνεχίσει τις κλήσεις του όρθιος. Σαν τον μαθητή που μπαίνει τιμωρία στη γωνία. Αυτές οι εταιρείες δεν εκπαίδευαν απλά τα μέλη τους σε «καταρτισμένους απατεώνες», αλλά τους συμπεριφέρονταν μέσα στον εργασιακό χώρο σαν σκουπίδια. Ο Γκίντερ Βάλραφ δεν είχε ανάγκη αυτή τη δουλειά όπως οι άλλοι συνάδελφοί του. Δεν χρειαζόταν άμεσα χρήματα για να καλύψει δάνεια, οικογενειακές υποχρεώσεις, ή να ξεφύγει από την ανεργία. Είχε διεισδύσει σ’ αυτήν και σε άλλες αντίστοιχες εταιρείες ως εργαζόμενος για να αποκαλύψει αθέμιτες πρακτικές και την καταστρατήγηση εργασιακών δικαιωμάτων. Δεν ήταν η πρώτη φορά που το έκανε. Επί χρόνια ο γερμανός δημοσιογράφος μεταμφιέζεται για να ξεμασκαρέψει την κοινωνία. Υποδύεται ρόλους και γίνεται κομμάτι της ιστορίας. Πρώτα ζει και μετά γράφει.

Το τελευταίο βιβλίο του Βάλραφ «Από τον θαυμαστό καινούριο κόσμο» (εκδόσεις Τόπος) που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα τον Νοέμβρη περιγράφει την αθέατη πλευρά του γερμανικού θαύματος. Τρυπώνει σε χώρους εργασίας με πενιχρά ημερομίσθια, τσακισμένη περηφάνια, ανύπαρκτους κανόνες υγιεινής ή ασφάλειας. Εκεί όπου απομυζούνται πολλοί για να πλουτίσουν οι λίγοι. Πέρα από τις τηλεφωνικές εταιρείες, ο Βάλραφ ζει για ένα διάστημα σε άσυλο αστέγων και διαπιστώνει ότι συχνά το κράτος πρόνοιας κλείνει πόρτες σε όσους έχουν ανάγκη. Δουλεύει με το κατώτερο μεροκάματο σε εταιρεία που φτιάχνει ψωμάκια για τα Lidl. Γράφει για τους κακοπληρωμένους εργαζόμενους σε φημισμένο εστιατόριο υψηλής γαστρονομίας και μεταμφιέζεται σε μαύρο μετανάστη για να ξεμπροστιάσει τις ρατσιστικές εμμονές συμπατριωτών του. Τη στιγμή που η Γερμανία διαχειρίζεται το οικονομικό μέλλον της ευρωζώνης, ο Βάλραφ μας επιτρέπει να κοιτάξουμε πίσω από τη βιτρίνα του γερμανικού καπιταλισμού.

«Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε στη Γερμανία ότι οι εργαζόμενοι χάνουν τα δικαιώματά τους και οδηγούνται βήμα βήμα στην εξαθλίωση. Η κοινωνία συνολικά ολοένα και φτωχαίνει», λέει ο 70χρονος δημοσιογράφος σε τηλεφωνική μας συνομιλία από την Κολωνία. «Αρκεί να σας πω ότι το 10% του πληθυσμού έχει στα χέρια του το 65% του πλούτου. Η πλειονότητα κατέχει το 1%. Επτά εκατομμύρια ζουν από μικροδουλειές που δεν αρκούν για να θρέψουν ένα σπίτι. Στις υπηρεσίες και στα νοσοκομεία οι εργαζόμενοι όχι μόνο παίρνουν χαμηλούς μισθούς, αλλά χάνουν και τον σεβασμό των υπολοίπων. Η κοινωνία είναι διαιρεμένη όχι σε τάξεις αλλά σε κάστες. Ορισμένοι κάνουν ήδη λόγο για την κάστα των ”καταδικασμένων”».

Για τον Βάλραφ, Γερμανία και Ευρώπη μπορούν να πετύχουν πολλά μαζί αν αλλάξουν τη «μονεταριστική νοοτροπία τους». «Οφείλουμε να δώσουμε περισσότερες ευκαιρίες στη νεότερη γενιά της Ενωσης για να ζήσει σε μια πιο δημοκρατική κοινωνία, με μεγαλύτερη αλληλεγγύη, και να μη σκέφτεται μόνο την καριέρα», λέει. «Δεν είμαι εναντίον του κράτους ή των τραπεζών, με την έννοια ότι είμαι γέννημα – θρέμμα της ίδιας κοινωνίας. Ανεξάρτητα από το τι πιστεύει κανείς, η ανάδειξη των τραπεζιτών αποτελεί πιο ειλικρινή εικόνα από το να λέμε ότι όλα ρυθμίζονται από την πολιτική».

Στο βιβλίο του ο Βάλραφ γίνεται μέλος της «κάστας των καταδικασμένων». Πιάνει δουλειά σε βιομηχανία που φουρνίζει ψωμάκια για αλυσίδα σούπερ μάρκετ. Το ωρομίσθιο είναι 7,66 ευρώ μεικτά (καθαρά μένουν λιγότερα από 6). Οταν η αλυσίδα χρειάζεται περισσότερα ψωμάκια, η παραγωγή εντατικοποιείται. Οι εργάτες δουλεύουν αδιάκοπα επί δύο και τρεις εβδομάδες χωρίς ρεπό. Κάποιοι συμπληρώνουν 420 ώρες τον μήνα. Οταν πάλι δεν υπάρχει ζήτηση, κάθονται σπίτι τους αμισθί. Τα μηχανήματα στις εγκαταστάσεις όπου δουλεύει ο Βάλραφ είναι ημιθανή και επικίνδυνα. Στα τοιχώματά τους έχει φωλιάσει μούχλα. Η πολυχρησία καθιστά τον καθαρισμό τους πολυτέλεια. Γι’ αυτά τα ψωμάκια, όπως γράφει, το σούπερ μάρκετ πληρώνει 0,49 ευρώ και πουλάει κάθε συσκευασία προς 1,05 ευρώ.

ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. «Ολα όσα περιγράφω στο βιβλίο μου είναι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης και προφανώς δεν αφορούν ένα ή δύο ευρωπαϊκά κράτη. Φαντάζομαι ότι και στην Ελλάδα τα επιχειρηματικά trust λειτουργούν με όρους ολιγαρχίας» παρατηρεί ο Βάλραφ. Η Ελλάδα δεν του είναι άγνωστη. Στη συνομιλία μας αναφέρει τις γνωριμίες του με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, «έναν συντηρητικό πολιτικό με ανθρωπιστικό πνεύμα», τον ποιητή Γιάννη Κουτσοχέρα και τον Ανδρέα Παπανδρέου. Ενας από τους καλύτερούς του φίλους είναι ο έλληνας σκηνοθέτης Παγώνης Παγωνάκης με τον οποίο γύρισαν το «Schwarz auf Weiss» («Μαύρο σε άσπρο»), με τον Βάλραφ να διανύει 6.000 χιλιόμετρα μέσα στη Γερμανία μεταμφιεσμένος σε σομαλό μετανάστη.

Η σχέση του με τη χώρα μας ξεκινά πολλά χρόνια πριν από αυτή τη συνεργασία. Τον Μάιο του 1974 ο Βάλραφ αλυσοδέθηκε στο Σύνταγμα διαμαρτυρόμενος για το δικτατορικό καθεστώς. Συνελήφθη και καταδικάστηκε σε 14 μήνες φυλάκιση. Απελευθερώθηκε μετά την πτώση της χούντας. «Ευτυχώς η Ελλάδα δεν διατρέχει τέτοιον κίνδυνο σήμερα και δεν χρειάζονται αντίστοιχες ενέργειες», λέει όταν τον ρωτάμε αν θα επαναλάμβανε αυτή τη διαμαρτυρία με αφορμή ίσως την οικονομική κρίση. Ούτε οι σκηνές των «Αγανακτισμένων» πάντως στην ίδια πλατεία θα περιλαμβάνονταν στις επιλογές του. «Θα προτιμούσα να διαλέξω εγώ τη μέθοδο αντίδρασης σε ό,τι με καταπιέζει. Πιστεύω περισσότερο στο παράδειγμα του Γκάντι ή του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, οι οποίοι δεν έκαναν πίσω προκειμένου να διαδώσουν τις ιδέες τους», λέει.