Δάκρυα στο βελούδο της επανάστασης

«Η ζωή του μοιάζει πραγματικά με έργο τέχνης», είχε γράψει κάποτε ο Μίλαν Κούντερα αναφερόμενος στον συμπατριώτη του θεατρικό συγγραφέα που ηγήθηκε της Βελούδινης Επανάστασης για να γίνει ο τελευταίος πρόεδρος της Τσεχοσλοβακίας και κατόπιν ο πρώτος πρόεδρος της Τσεχίας, χωρίς όμως ποτέ να γίνει επαγγελματίας πολιτικός. Κατά μία έννοια, με έργο τέχνης μοιάζει και το τέλος του Βάτσλαβ Χάβελ.

Εφυγε, ξημερώματα χθες, μέσα στον ύπνο του, στο αγαπημένο του εξοχικό σπίτι στο Χράντετσεκ, βόρεια της Πράγας, έχοντας πλάι του τη δεύτερη σύζυγό του, την ηθοποιό Ντάγκμαρ Βέσκρνοβα, και τη μοναχή που τον φρόντιζε τελευταία. Ηταν 75 ετών, πάλευε χρόνια με πολλαπλά προβλήματα υγείας, συνέπειες μιας πνευμονίας που δεν αντιμετωπίστηκε σωστά ενόσω ήταν φυλακή, κρατούμενος του Παραλογιστάν (έτσι αποκαλούσε το κομμουνιστικό καθεστώς στην Τσεχοσλοβακία). Τα έργα τέχνης σπανίως δεν εμπεριέχουν πόνο.

Ο Χάβελ γεννήθηκε το 1936 στην Πράγα, ένα χαϊδεμένο παιδί από μια εύπορη οικογένεια, ομολογούσε. Οταν όμως ανέλαβαν την εξουσία οι κομμουνιστές, το 1948, η οικογένεια έχασε τα πάντα και η νέα κυβέρνηση αποφάσισε πως ο νεαρός Χάβελ ήταν «υπερβολικά αστός» για να δικαιούται εκπαίδευση. Ο 12χρονος έπιασε δουλειά, τεχνικός σε εργαστήριο• τις νύχτες όμως πήγαινε σχολείο. Αλλαξε πολλές δουλειές, κατέληξε μηχανικός θεάτρου, ώσπου το 1963 έκανε πρεμιέρα σε ένα θέατρο της Πράγας το πρώτο του θεατρικό, το «Γκάρντεν Πάρτι».

Η Ανοιξη της Πράγας, το 1968, γέμισε τον Χάβελ ελπίδα, έπειτα όμως ήρθε η σοβιετική εισβολή και τα έργα του απαγορεύτηκαν. Τα μονόπρακτα που υπέγραφε ανέβαιναν λαθραία, σε ιδιωτικές κατοικίες. Μέχρι να φτάσει το 1977 και να γεννηθεί η Χάρτα 77, το κίνημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο οποίο διαδραμάτισε κορυφαίο ρόλο, ο Χάβελ ήταν πια ο διασημότερος διαφωνών της Τσεχοσλοβακίας.

Φυλακίστηκε επανειλημμένα. Ωσπου, το 1989, πέρασε μέσα σε λίγους μήνες από το κελί της φυλακής στον Πύργο της Πράγας, το Προεδρικό Μέγαρο. Χρειάστηκαν μόλις 18 ημέρες ειρηνικών διαδηλώσεων και απεργιών, η Βελούδινη Επανάσταση, για να γίνει παρελθόν το κομμουνιστικό καθεστώς. Τον Ιούλιο του 1992 ο Χάβελ εγκατέλειψε το αξίωμά του, με το σχόλιο «έπειτα από κάθε πάρτι υπάρχει ένα χανγκόβερ». Η αγαπημένη του πατρίδα χωριζόταν στα δύο, διαδηλωτές τον αποδοκίμαζαν. Μόλις λίγους μήνες αργότερα, εντούτοις, τον Ιανουάριο του 1993, εξελέγη Πρόεδρος της νέας Δημοκρατίας της Τσεχίας, θέση στην οποία παρέμεινε έως τον Φεβρουάριο του 2003, λίγο προτού ενταχθεί η Τσεχία στην ΕΕ.

Η σχέση του με τους Τσέχους δεν ήταν ανέφελη, η μετάβαση ήταν δύσκολη, η συνύπαρξή του με τον δεξιό πρωθυπουργό και μετέπειτα πρόεδρο της Τσεχίας, τον Βάτσλαβ Κλάους, προβληματική• πολλοί Τσέχοι απογοητεύτηκαν, ο Χάβελ δέχθηκε έντονες κριτικές. «Δεν φταίω εγώ που έγινα ήρωας στο όνειρο κάποιου. Ούτε φταίω που αυτός ο κάποιος ξύπνησε», δήλωσε κάποτε ο ίδιος.

«ΦΕΥΓΟΝΤΑΣ». Ο Χάβελ ένιωθε πάντα άβολα με την επισημότητα και τα τελετουργικά που τον περιέβαλλαν. Αδημονούσε να επιστρέψει στη συγγραφή πλήρους απασχόλησης. Αν και δεν έπαψε ποτέ να αφιερώνει χρόνο στη στήριξη ακτιβιστών υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανά τον κόσμο. Το 2007, κυκλοφόρησε το «Φεύγοντας», το πρώτο του θεατρικό από το 1988. Στην πρεμιέρα του, λίγους μήνες αργότερα, το κοινό χειροκροτούσε τον Χάβελ όρθιο. Πρόσφατα, την περασμένη άνοιξη, το έργο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, σε δική του σκηνοθεσία.

Οι φίλοι του Χάβελ τον θυμούνται ως έναν διαφωνούντα και συγγραφέα που υπέγραφε πάντα με την καρδιά του: κυριολεκτικά, ζωγράφιζε κάτω από το όνομά του μια μικρή καρδιά. Τον θυμούνται επίσης ως έναν άνθρωπο που αγαπούσε τη ροκ μουσική: θεωρούσε τον Μικ Τζάγκερ φίλο του και είχε δώσει κάποτε στον Φρανκ Ζάπα μια θέση στο υπουργείο Πολιτισμού. Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε συγκίνηση και πολλά ζεστά λόγια από ανώνυμους και επώνυμους.