[Aνάλυση] Μια ασταθής, διαιρεμένη χώρα

Στο τέλος του μήνα, όταν αποχωρήσουν από το Ιράκ και οι τελευταίες εναπομείνασες αμερικανικές δυνάμεις, θα αφήσουν πίσω μια χώρα πολιτικά ασταθή, ολοένα και πιο ευμετάβλητη, που κινδυνεύει να διολισθήσει στο είδος εκείνο του εμφυλίου πολέμου που σκότωσε χιλιάδες το 2006 και το 2007.

Υπό την επίβλεψη του Πρωθυπουργού Νούρι Καμάλ αλ Μαλίκι, η στρατιωτική ισχύς έχει εδραιωθεί, ο πυρήνας της κυβέρνησής του εντούτοις είναι αξιοσημείωτα μη αντιπροσωπευτικός: αποτελείται κατά κύριο λόγο από φιλοϊρανούς σιίτες ισλαμιστές. Το κοσμικό κόμμα Ιρακίγια, που απέσπασε την πλειοψηφία των ψήφων στις κοινοβουλευτικές εκλογές του 2010, έχει περιθωριοποιηθεί εντός της κυβέρνησης και δεν εκπροσωπήθηκε όταν ο Μαλίκι επισκέφθηκε την Ουάσιγκτον, την περασμένη Δευτέρα. Αυτή η σιιτική ισλαμική κυβέρνηση δεν προοιωνίζεται κάτι καλό για το μέλλον της χώρας. Και δυστυχώς, είναι άμεσο προϊόν της παραπλανημένης κρίσης της Αμερικής αναφορικά με το Ιράκ μετά την εισβολή του 2003 – μια προσέγγιση που έδωσε έμφαση στην αναλογική εκπροσώπηση εθνοτήτων και δογμάτων, και όχι στην εθνική ενότητα και τον μετριοπαθή ισλαμισμό.

Η προβληματική αυτή πολιτική έπαιξε πολύ σημαντικότερο ρόλο στη διαμόρφωση του σημερινού Ιράκ απ’ ό,τι το μέγεθος της αρχικής δύναμης που κατέλαβε τη χώρα το 2003, το σκάνδαλο των φυλακών του Αμπού Γράιμπ το 2004 ή η αριθμητική ενίσχυση των αμερικανικών δυνάμεων το 2007.

Τον Ιούλιο του 2003, όταν οι Αμερικανοί σχεδίασαν το ιρακινό κυβερνητικό συμβούλιο, τον πρώτο μετά τον Σαντάμ πολιτικό θεσμό, η υποκείμενη αρχή ήταν η αναλογικότητα. Αυτό που ήταν προηγουμένως μια σχέση Αράβων – Κούρδων μετασχηματίστηκε σε ένα τρίγωνο σουνιτών – σιιτών – Κούρδων. Οι Αραβες που έβλεπαν τον εαυτό τους πρώτα και κύρια ως Ιρακινούς έγιναν ξαφνικά μια παρεκτροπή.

Το ενδιαφέρον είναι πως οι ίδιοι οι Ιρακινοί στράφηκαν εναντίον αυτού του συστήματος. Μετά τον εμφύλιο του 2006 και του 2007, οι Ιρακινοί ανακάλυψαν εκ νέου τον εθνικισμό. Η αποστολή περισσότερων αμερικανών στρατιωτών και η εντεινόμενη εθνικιστική κριτική του νέου Συντάγματος της χώρας παρέσχον το κατάλληλο περιβάλλον ώστε να αναδυθεί το 2009 ο Μαλίκι ως ένας εθνικός ηγέτης πέραν διαχωριστικών γραμμών.

Ομως τον Μάιο του 2009, με τον Μπαράκ Ομπάμα πλέον στον Λευκό Οίκο, οι σιίτες ισλαμιστές που είχαν περιθωριοποιηθεί από τον Μαλίκι στις τοπικές εκλογές ανασυγκροτήθηκαν στην Τεχεράνη. Στόχος τους ήταν μια αμιγώς σιιτική συμμαχία που θα απορροφούσε στο τέλος και τον Μαλίκι. Προτεραιότητά τους έγινε η εκκαθάριση των σουνιτών αξιωματούχων που είχαν σχέσεις με την προηγούμενη κυβέρνηση, η επονομαζόμενη «απο-μπααθοποίηση».

Ομως η Ουάσιγκτον δεν έβλεπε πια τι τεκταινόταν. Αντί να εκτιμήσει σωστά την έντονη διαμάχη ανάμεσα στους σκληροπυρηνικούς σιίτες υποστηρικτές του ιερωμένου Μοκτάντα αλ Σαντρ και τους μετριοπαθείς σιίτες που πιστεύουν σε μια κοινή ιρακινή ταυτότητα, η κυβέρνηση Ομπάμα παρέμεινε σταθερά επικεντρωμένη στην αγία τριάδα σουνιτών – σιιτών – Κούρδων, εντείνοντας έτσι τις εθνοτικές και θρησκευτικές εντάσεις αντί να βοηθήσει στην εκτόνωσή τους.

Ο κύριος λόγος για τον οποίο ο Μαλίκι δεν μπορούσε να προσφέρει στις αμερικανικές δυνάμεις εγγυήσεις όσον αφορά την παραμονή τους στη χώρα πέραν του 2011 ήταν πως η πρωθυπουργία του «έκλεισε», τον Δεκέμβριο του 2010, επειδή ενέδωσε στους σκληροπυρηνικούς σιίτες. Ως αποτέλεσμα, έχει γίνει όμηρος των διαθέσεων φιλοϊρανών ισλαμιστών, ενώ οι περισσότεροι σουνίτες και κοσμικοί στην κυβέρνηση έχουν περιθωριοποιηθεί. Η σημερινή του κυβέρνηση είναι απλώς υπερβολικά μεγάλη και υπερβολικά αδύναμη για να αναπτύξει οποιαδήποτε συνεκτική πολιτική ή να διατηρήσει την ιρανική επιρροή υπό έλεγχο.

Σκεπτόμενοι σταθερά τον Μαλίκι ως σιίτη αντί για Ιρακινό Αραβα, οι αμερικανοί αξιωματούχοι αγνόησαν ευκαιρίες που κάποτε υπήρξαν στο Ιράκ αλλά έχουν πια χαθεί. Χάρη στις δικές τους εσφαλμένες πολιτικές, το Ιράκ που αφήνουν πίσω μοιάζει περισσότερο με την απελπισμένη και διχασμένη χώρα του 2006 παρά με το αισιόδοξο Ιράκ των αρχών του 2009.

Ο Ρέινταρ Βίσερ είναι ερευνητής στο Νορβηγικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων και συγγραφέας του βιβλίου «Ενα υπεύθυνο τέλος; Οι ΗΠΑ και η ιρακινή μετάβαση, 2005-2010».