Σπάει ένα μουσικό ταμπού δεκαετιών

Η συναυλία θα δοθεί στην Οπερα του Μπαϊρόιτ και στην πόλη της Βαυαρίας όπου βρίσκεται από το 1872 το λείψανο του γερμανού συνθέτη. Η Ορχήστρα Δωματίου θα ξεκινήσει με τον εθνικό ύμνο του Ισραήλ, τη «Χατικβά», και θα συνεχίσει με έργα συνθετών που είχε απαγορεύσει το Γ’ Ράιχ, όπως ο Γκούσταφ Μάλερ και ο Φέλιξ Μέντελσον.

Στο πόντιουμ θα βρίσκεται ο Ρομπέρτο Πατερνόστρο, η μητέρα του οποίου επέζησε του Ολοκαυτώματος. Ο ισραηλινός μαέστρος διατηρεί φιλικές σχέσεις με την Καταρίνα Βάγκνερ, δισεγγονή του Βάγκνερ και διευθύντρια του φημισμένου Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ. Εκείνος που έκανε το πρώτο βήμα ήταν ο ισραηλινός μαέστρος.

«Πριν από περίπου ενάμιση χρόνο, ο Πατερνόστρο ήρθε σε επαφή με την Καταρίνα Βάγκνερ και της εξέθεσε την ιδέα του να δώσει η ορχήστρα του μία συναυλία στο Φεστιβάλ. Η Βάγκνερ βρήκε την ιδέα καταπληκτική, ως ένα σύμβολο συμφιλίωσης με το παρελθόν» ανέφερε ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού της πόλης Νικολάους Ρίχτερ.

Ο εκτελεστικός διευθυντής της ορχήστρας Εραν Χέρσκοβιτς δήλωσε «υπερήφανος και ενθουσιασμένος» στη σκέψη της συναυλίας. Τα ίδια συναισθήματα, βεβαίωσε, αισθάνονται και οι 34 μουσικοί της ορχήστρας, πολλοί από τους οποίους είναι παιδιά επιζώντων του Ολοκαυτώματος. «Αυτή δεν είναι οποιαδήποτε συναυλία. Είναι η συναυλία της νίκης. Η εκτέλεση των έργων του Βάγκνερ από μια ομάδα Εβραίων που έρχονται από ένα εβραϊκό κράτος είναι η καλύτερη απόδειξη ότι εκείνοι δεν πέτυχαν και δεν θα πετύχουν» ήταν η δική του τοποθέτηση.

Στο Ισραήλ ισχύει ένα άτυπο εμπάργκο επτά δεκαετιών απέναντι στον Βάγκνερ, καθώς η μουσική του χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον από τη ναζιστική προπαγάνδα ενώ κάποιοι από τους απογόνους του όμνυαν στο όνομα της ναζιστικής ιδεολογίας. Και αυτός είναι ο λόγος που η ιδέα της συναυλίας δεν προκάλεσε τα ίδια συναισθήματα σε άλλους Ισραηλινούς. Η Ορχήστρα Δωματίου απέφυγε να κάνει πρόβες στο Ισραήλ για να μην προκαλέσει, ενώ κάποιοι εξέφρασαν ανοικτά τη δυσαρέσκειά τους.

«Η συναυλία αυτή είναι μια δυσάρεστη εγκατάλειψη της αλληλεγγύης προς εκείνους που υπέφεραν» δήλωσε η Ελαν Στέινμπεργκ, επικεφαλής εβραϊκής οργάνωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν είναι πάντως η πρώτη φορά που θα εκτελέσει έργα του Βάγκνερ μια ισραηλινή ορχήστρα. Το 2001 ο διεθνούς φήμης ισραηλινός συνθέτης Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ εξόργισε πολλούς συμπατριώτες του παίζοντας Βάγκνερ στο Ισραήλ. Θα έπρεπε να περάσουν δέκα χρόνια για να έρθει η σειρά της Ορχήστρας Δωματίου και του Ρομπέρτο Πατερνόστρο.

Αιχμές του Παύλου Ηλ. Αγιαννίδη

Κοίτα τι μπορούν σου κάνουν δύο αντιπάθειες, μερικές παρεξηγήσεις και λίγοι μύθοι. Κάπως έτσι έχει συνδεθεί ο Ρίχαρντ Βάγκνερ με τους Ναζί, αναδεικνύοντας το έργο του σε «ανεπιθύμητο» από τους Εβραίους και το Ισραήλ (λόγω Ολοκαυτώματος) και σε ταμπού. Ας ξεκαθαριστεί: ο Βάγκνερ πέθανε το 1883. Δεν γνώρισε τον Χίτλερ (που δήλωνε θαυμαστής του) ούτε το Γ’ Ράιχ (το οποίο χρησιμοποίησε το έργο του, στην γκεμπελική προπαγάνδα, επειδή είχε να κάνει με αρχετυπικούς γερμανούς ήρωες, όπως ο Ζίγκφριντ).

Ο Βάγκνερ το 1851 δημοσίευσε στη «Neue Zeitschrift fuer Musik» – με 1.500 συνδρομητές! – με το ψευδώνυμο K. Freigedank (Ελεύθερη Σκέψη) κείμενο με αντισημιτικές αιχμές, όπως «οι Εβραίοι δεν έχουν αληθινό πάθος ώστε να έχουν καλλιτεχνική έκφραση», δίνοντας φωνή στον φθόνο του για την επιτυχία του συνθέτη όπερας Τζάκομο Μέγιερμπερ και του – αποθανόντος τότε – Φέλιξ Μέντελσον. Τα ίδια είχαν διατυπώσει όμως και γάλλοι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα – λέγεται ότι τους αντέγραψε. Κατά τα άλλα, είχε πολλούς εβραίους φίλους για τους οποίους μιλούσε με τα καλύτερα λόγια.

Το κείμενο πέρασε σχεδόν απαρατήρητο ακόμη κι όταν επανεκδόθηκε, με την υπογραφή του, το 1869. Ομως δυο τρεις μικρές εκδόσεις που υπήρχαν στα χρόνια της ανόδου του ναζισμού δεν φαίνεται ότι έφτασαν στα χέρια του Χίτλερ. Απλώς μετά την αναγνώριση του Ολοκαυτώματος, το ‘60, κάποιοι ανέσυραν τις φθονερές, εν τέλει, παρατηρήσεις και συσχέτισαν – αυθαίρετα – τον Βάγκνερ με τους Ναζί.

Και για την ιστορία: το όλο θέμα είχε μάλλον εξηγηθεί, και πάλι στο γερμανικό Μπαϊρόιτ, κοιτίδα του βαγκνερικής λατρείας, με την έκθεση «Ο Βάγκνερ και οι Εβραίοι».