«Οποιος µας προδίνει στην εξουσία τού κόβουµε τη µύτη…»

Από τον Γιαγκούλα και τη Μαρία Πενταγιώτισσα στον Αστραπόγιαννο και από εκεί στον Θ. Αγγελόπουλο και τον Λάκη Παπαστάθη, η ληστεία έγινε αγαπηµένο θέµα του ελληνικού κινηµατογράφου που το είδε από πολλές οπτικές γωνίες, αναφέρεται στο «Αρχειοτάξιο» που εξετάζει τη σχέση του ελληνικού σινεµά µε την ιστορία.

Η Μαρία Πενταγιώτισσα, στην ταινίατου ΑχιλλέαΜαδρά (1929), απάγεται αρχικά από τον λήσταρχο Λαµάρα, αλλά µετά γίνεται η ίδιαλησταρχίνα γιανα εκδικηθεί το χωριότης που τηςφέρθηκε σκληρά.

Αργότερα γυρίστηκαν άλλες δύο ταινίες µε θέµα τη θρυλική αυτή λησταρχίνα, ωστόσο η ταινία τουΜαδρά είναι ιστορική ως µία από τις πρώτες µε θέµα τους ληστές της υπαίθρου. Για την ακρίβεια είναι η δεύτερη, µετά τον «Λήσταρχο Γιαγκούλα» του ∆ηµήτρη Καµινάκη (1926), που δεν έχει διασωθεί. Στο πλαίσιοτης ταινίαςτου Μαδρά, που βασίζεταιστο οµώνυµο µυθιστόρηµα του ΑριστείδηΚυριακού (1908), καθώς ξεσπάει ελληνοτουρκικός πόλεµος γιατην απελευθέρωση της Ηπείρου, η Μαρία µαζί µε τον άλλο αρχιληστή, τον Νταβέλη, και τα παλικάρια τους θα πολεµήσουν στο πλευρό του ελληνικού στρατού, δίπλα στους παλιούς οπλαρχηγούς του 1821. «Ο Μαδράς δεν αντέχει να µην καθαγιάσει τη λησταρχίνα του µετατρέποντάς την σε εθνική ηρωίδα», λέει ο ιστορικός Παναγιώτης Στάθης, σε ένα από τα πιο ερεθιστικά άρθρα του «Αρχειοταξίου», µε θέµα τη ληστεία της υπαίθρου στον ελληνικό κινηµατογράφο.

Στον µεταπολεµικό κινηµατογράφο, λέει ο Π. Στάθης, οι ληστές είχαν συχνή κινηµατογραφική παρουσία, στο πλαίσιο των λεγόµενων ορεινών ταινιών που περιελάµβαναν και τα δραµατικά ειδύλλια (ταινίες φουστανέλας). Αυτά παρέπεµπαν αχνά στους κλέφτες και αρµατολούς της προεπαναστατικής περιόδου.

Μέχρι το 1971 γυρίστηκαν πολλές ορεινές ταινίες για τους ληστές. ∆εν αντιµετωπίζουν τη ληστεία µε ενιαίο τρόπο, λέει ο Παναγιώτης Στάθης. Ο Νίκος Φώσκολος, λ.χ., συνήθως παρουσιάζει τους ληστές ως κοινούς εγκληµατίες. Αλλες ταινίες, λ.χ. ο «Αστραπόγιαννος» (1970), σε σενάριο Πέτρου Μακεδόνα και σκηνοθεσία Νίκου Τζήµα, που είναι και η αρτιότερη τεχνικά του είδους, τουςπαρουσιάζουν ως κοινωνικούς ληστές.

Ο Μακεδών, επηρεασµένοςαπό τις αριστερές προσεγγίσεις των ∆ηµήτρη Φωτιάδη και ΤάσουΒουρνά, µιλάει για έλληνες πολεµιστές που επιστρέφουν στα χωριά και βρίσκουν στη θέση των Τούρκων τούς κοτζαµπάσηδες µε τους αγρότες να παραµένουν κολίγοι. Οι ταπεινωτικές συµπεριφορές τούς αναγκάζουν να ξαναβγούν στο βουνό. Η πτώση του ήρωα, πάντως, στο τέλος δηλώνει το αδιέξοδο της ατοµικής εξέγερσης και της ληστρικής πρακτικής.

Αλλά και ο νέος, µεταπολιτευτικός κυρίως, ελληνικός κινηµατογράφος ασχολήθηκε εκτενώς µετα θέµατα αυτά. Ο Παναγιώτης Στάθης θεωρεί ότι από τα εξέχοντα δείγµατα του είδους είναι ο «Μεγαλέξανδρος» του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1980) και το φιλµ «Τον καιρό των Ελλήνων» του Λάκη Παπαστάθη (1981), τα οποία και αναλύει διεξοδικά. Εχουν πολύ πιο επεξεργασµένο βλέµµα πάνω στο θέµα της κοινωνικής ληστείας λαµβάνοντας υπόψη τους και την ευρύτερη µεταπολιτευτική συζήτηση στους κόλπους της Αριστεράς όσο καιβιβλία όπως οι«Ληστές» του Ερικ Χοµπσµπάουµ.

Στον «Καιρό των Ελλήνων» παρατίθεται και ο «νόµος» των ληστών, παρµένος από βιβλίο του 19ου αιώνα: «Οποιος µας προδίνει στην εξουσία τού κόβουµε τη µύτη ή τ’ αυτιά. Αν το ξανακάνει σκοτώνεται και το κεφάλι του πετιέται στη δηµοσιά. Αιχµαλωτίζουµε µόνο τους πλούσιους και τους ζητάµε για λύτρα όσα δύνανται.

Αν τα λύτρα δεν πληρωθούν κατά τα ορισµένα, ο αιχµάλωτος θανατώνεται και η κεφαλή του στέλνεται στοσπίτι του. Με κλήροαποφασίζεται ποιος θα τον χαλάσει.Μετά την πληρωµή των λύτρων, ο αιχµάλωτος, αφού ξυριστεί και πλυθεί, αφήνεται ελεύθερος να πάει στο σπίτι του. Του δίνονται και λίγα χρήµατα για δώρο. Αν τα χρήµατα είναι λειψά, τον αφήνουµενα φύγει, αφού του κόψουµε το αυτί ήτη µύτη. Τα Χριστούγεννα ή τη Λαµπρή προσφέρουµε στις εκκλησίες λεφτά για λαµπάδες κι εικόνες. Να φυλαχτώ απ’ το σπιούνο να µη δώσω µπέσα κι αφήσω τα άρµατα. Να µη δώσω µπέσα και γύρω σε στρώµα».

INFO

Το 13ο τεύχος του «Αρχειοταξίου» κυκλοφορεί αυτές τις ηµέρες στα βιβλιοπωλεία από τις Εκδ.
Θεµέλιο. Τιµή:
15 ευρώ

Η «άγνωστη» Μακρόνησος και «εµβατήρια εικονογραφηµένα»

Το θέµα µιας ιστορίας της Μακρονήσου που δεν έχει ειπωθεί θίγει σεσύντοµο αλλά καίριο άρθρο του στο «Αρχειοτάξιο» ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος, µε αφορµή το «Happy Day» του Παντελή Βούλγαρη (1976).

«Η εµπειρία οδύνης των Μακρονησιωτών αποκλείστηκε για πολλά χρόνια από τον κυρίαρχο πολιτικό µηχανισµό της κοµµουνιστικής Αριστεράς» λέει. Γιατί «στην “ασφαλή” και επική χρήση που δίνει η Αριστερά στο παρελθόν της, η οδύνη και η ακύρωση που υπέστησαν οι κρατούµενοι της Μακρονήσου ήταν έννοιες ασύµβατες µε το προφίλ του διαρκούς επαναστάτη». Με άλλα λόγια, κανείς δεν µίλησε για το τι πέρασαν όλοι αυτοί που υπέγραψαν δηλώσεις µετανοίας και που ήταν οι περισσότεροι. «Ανάµεσα σε αυτούς που πέθαναν εκεί και σε αυτούς που δεν υπέγραψαν υπάρχουν οι χιλιάδες που έπρεπε να ζήσουν µε τη χαίνουσα πληγή της εµπειρίας τους εκεί» λέει. Ειδικότερα στην ταινία, «η αµηχανία για το θέµα οδήγησε σε ένα είδος σαρκασµού. Ο θάνατος των λίγων πέρασε, ο τρόµος των πολλών όµως όχι». Βέβαια, «η διαχείριση του ζητήµατος είναι και σήµερα δύσκολη, πόσω µάλλον όταν γυρίστηκε η ταινία» καταλήγει ο Τάσος Σακελλαρόπουλος. Για γέλια και για κλάµατα είναι τα όσα προκύπτουν από το κείµενο του Φώτου Λαµπρινού για τα κινηµατογραφικά Επίκαιρα της χούντας.

Αυτά είναι δεκάλεπτα. Στην πρώτη θεµατογραφία κυριαρχούν επισκέψεις στρατοπέδων, δοξολογίες για προστάτες αγίους διαφόρων Οπλων, γυµνάσια, ορκωµοσίες, επέτειοι απελευθέρωσης πόλεων και ποµπώδεις εορτασµοί επετείων της συντριβής του κοµµουνιστοσυµµοριτισµού. Επενδυόµενα µε ανάλογη µουσική, γίνονται κυριολεκτικά «εµβατήρια εικονογραφηµένα».

Η δεύτερη θεµατική αφορά σε δραστηριότητες του καθεστώτος µε «πολιτικά» – κυρίως συνέδρια, άπειρα τον αριθµό. Η τρίτη είναι τα «καλλιτεχνικά». Οπου ως «καλλιτεχνικά» λογίζονται: ντεφιλέ µόδας, κοµµωτική, µακιγιάζ, εκδηλώσεις λαογραφικού περιεχοµένου και εκθέσεις άγνωστων εικαστικών, την ώρα που οι θάνατοι του Παρθένη και του Πικιώνη περνούν απαρατήρητοι. Και τέλος, βέβαια, τα σπορ. Πολύ ποδόσφαιρο, Παττακός, Ασλανίδης και, βέβαια, η νίκη της ΑΕΚ επί της Σλάβια στο µπάσκετ µε την κατάκτηση του ευρωπαϊκού Κυπέλλου.