Η πρώτη οικονοµική κρίση της Ε.Ε.

Είναι ενδιαφέρον να γνωρίζουµε τις αιτίες, τα χαρακτηριστικά – και τις συνέπειες – των οικονοµικών κρίσεων από τότε που εµφανίστηκαν. Θα αρχίσω µε µια κοινοτοπία: οι οικονοµικές κρίσεις, όλες, είναι γεγονός της εποχής του καπιταλισµού· είναι χαρακτηριστικό του καπιταλιστικού συστήµατος.

Η οικονοµική κρίση του 17ου αιώνα δεν ήταν γνωστήστην επιστήµη της ιστορίας,της οικονοµικής ιστορίαςεννοώ, δεν γνώριζαν – και πολλοί δεν πίστευαν – ότι συνέβη. Αλλωστε είχε κυριαρχήσει η αντίληψη, που γρήγοραέγινε πεποίθηση, ότι από τον 15ο αιώνα η Ευρώπη γνώρισε συνεχή ανάπτυξη· είναι από τις πεποιθήσεις που καµιά φορά εµποδίζουν την επιστηµονική έρευνα, την αποκοιµίζουν.

Κάπου όµως στα µέσα του 20ού αιώνα, όταν η οικονοµική ιστορία άρχιζε να διευρύνει τη θεµατολογία της, ανακάλυπτε ότι η προαναφερόµενη πεποίθηση δεν ανταποκρινόταν στην ιστορική πραγµατικότητα: η σηµερινή αντίληψη υποδεικνύει µε βεβαιότητα ότι κάπου στην τελευταία δεκαετία του 16ου αιώνα η ανάπτυξη διακόπηκε και µια γενική κάµψη εκδηλώθηκε κυρίως στην οικονοµία. Οι ρυθµοί της παραγωγής, της ανάπτυξης των εµπορικών ανταλλαγών, των τιµών κ.λπ. είχαν πτώση ή στασιµότητα – που επηρέασε και άλλους τοµείς, όπως τη δηµογραφική εξέλιξη. Και όλα αυτά τον 16ο και τον 17ο αιώνα, εποχή της µεγάλης αποικιακής εξάπλωσης των Ευρωπαίων.

Αυτό το φαινόµενο παρατηρήθηκε εντονότερο και συνολικότερο κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα. Χρειάζεται πάντως να λάβουµε υπόψη ότι στην εποχή του εµπορικού καπιταλισµού, πριν δηλαδή από τη Βιοµηχανική Επανάσταση, οι οικονοµικές κρίσεις είναι κατά κύριο λόγο κρίσεις παραγωγής και δευτερευόντως ρυθµών αύξησης του πληθυσµού και των τιµών – και εξαιρετικά σηµαντικό ρόλο έπαιξε το κλίµα. Στα τέλη του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα, σε όλη την Ευρώπη, µειώθηκε σοβαρά ο πληθυσµός: αλλεπάλληλες επιδηµίες πανούκλας, κυρίως, οι θρησκευτικοί λεγόµενοι πόλεµοι και – καθόλουαµελητέα αιτία – η πείνα έφεραν αυτό τοαποτέλεσµα. Συνέπεια: µείωση της παραγωγής, που εν µέρει µόνο οφειλόταν στη µείωση του πληθυσµού· γιατί διαπιστώνονται επίσης επί πολλά χρόνια κακές καιρικές συνθήκες και ασθένειες στα φυτά – τροµακτική άνοδος των τιµών στα είδη διατροφής λόγω των συνεχών κακών συγκοµιδών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι την περίοδο 1506-1510 η µέση ετήσια τιµή στα είδη διατροφής ήταν 167 (ενδεικτική µονάδα τιµής) · έναν αιώνα κατόπιν ξεπέρασε τα 900 και άλλον έναν αιώνα µετά, την περίοδο 1726-1730, ήταν στο 520. Το εξωτερικό εµπόριο, το εισαγωγικό, µερικώς µόνο βοηθούσε µε εισαγωγές ειδών διατροφής, αφού το µεγαλύτερο µέρος τους ήταν πρώτες ύλες για τη βιοµηχανία. Και το εξαγωγικό εµπόριο ενδιαφερόταν να τοποθετήσει στις αγορές τα προϊόντα της εγχώριας βιοµηχανίας και των αποικιών – και αυτό όµως γνώρισε σοβαρές κάµψεις.

Είναι πολύ ενδιαφέροννα ξέρουµε – και για να αποφύγουµε ανώφελες συγκρίσεις µε τα σηµερινά – ότι µπορεί να µην την προκάλεσαν, αλλά την κρίση υποβοήθησαν πολύ οι κλιµατικές συνθήκες: όλος ο15ος αιώνας, έως τα µέσα του 16ου, ήταν µια θερµή περίοδος που βοήθησε την αύξηση της παραγωγής δηµητριακών, κυρίως στις κεντρικές και βόρειες περιοχές της Ευρώπης· το θερµό όµως κλίµα ήταν, αντίθετα, επιζήµιο για τη Μεσογειακή Ευρώπη, κυρίως όταν συνδυαζόταν µε ξηρασίες, οι οποίες µε τη σειρά τους διευκόλυναν τις µετακινήσεις ακρίδων από την Αφρική.

Την επόµενη περίοδο όµωςέχουµε αντιστροφή τωνµετεωρολογικών συνθηκών, µε βαρείς χειµώνες σε ολόκληρη τηνΕυρώπη από τη Ρωσία µέχρι την Ισπανία·η κατάσταση έγινε τραγική το διάστηµα 1565-1574, όταν πάγωσαν ποτάµια και καταστράφηκαν οι ελαιοκαλλιέργειες και οι αµπελοκαλλιέργειες· ήταν ένας κρύος κύκλος που ολοκληρώθηκε µετά το 1620, όταν η κρίση έφτανε στο τέλος της.

Στο κοινωνικό επίπεδο οι επιπτώσεις της οικονοµικής κρίσης, όλα όσα είπαµε,καθένα χωριστά και πολύ περισσότερο ο συνδυασµός τους, οδήγησανσε εξαφάνιση των πραγµατικών αµοιβών· στο πλαίσιο βέβαιατης ανακατανοµής του πλούτου και της διαµόρφωσης νέων κοινωνικών σχέσεων, όπως το απαιτούσε η καπιταλιστική λογική που ασκούνταν στις πρώτες της «γυµναστικές».

Η κρίση του 17ου αιώνα είχεανατρεπτικές συνέπειες και προκάλεσε αλυσιδωτές λαϊκέςεξεγέρσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη· ο ευρωπαϊκός 17ος αιώνας, από την οπτική της κοινωνικής ιστορίας, θεωρείται αιώνας λαϊκών εξεγέρσεων· αυτές, σε αρκετές περιπτώσεις και περιοχές της Ευρώπης (Ολλανδία, Γαλλία, Ουγγαρία κ.λπ.), µετατράπηκαν σε κανονικούς πολέµους. Ο 17ος αιώνας ήταν, κατά τους µελετητές του, αιώνας διασαλεύσεων, ταραχών και αναδιατάξεων – ήταν, από όλες τις απόψεις, ένας µεγάλος αιώνας. Η οικονοµική κρίση έφτιαξε τις προϋποθέσεις της µεταγενέστερης ανάπτυξης του ανανεωµένου – και «ανανεωτικού» κατά τον Ερικ Χόµπσποµ – καπιταλισµού και προετοίµασε το έδαφος για τη Βιοµηχανική Επανάσταση και την παγκόσµια κυριαρχία της Αγγλίας.

Ηταν όψεις µόνον αυτής της µεγάλης κρίσης. Το θέµα δεν εξαντλήθηκε, εξαντλήθηκε όµως ο χώρος µου.

Η κρίση του 17ου αιώνα είχε ανατρεπτικές συνέπειες και προκάλεσε αλυσιδωτές λαϊκές εξεγέρσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη· ο ευρωπαϊκός 17ος αιώνας, από την οπτική της κοινωνικής ιστορίας, θεωρείται αιώνας λαϊκών εξεγέρσεων· αυτές, σε αρκετές περιπτώσεις και περιοχές της Ευρώπης (Ολλανδία, Γαλλία, Ουγγαρία κ.λπ.), µετατράπηκαν σε κανονικούς πολέµους.

ο Βασίλης Κρεµµυδάς είναι οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών