Κοσµοσυρροή για το βιβλίο και την Αραβική Ανοιξη

Μεγαλύτερο από πέρυσι ήταν το κοινό της ∆ιεθνούς Εκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης – και στις 170 εκδηλώσεις του – ιδίως στις οµιλίες συγγραφέων από τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, οι οποίοι εξήγησαν τι συµβαίνει στον αραβικό κόσµο
«Εχω παρακολουθήσει αρκετές εκδηλώσεις και παντού µιλούσαν για πολιτική. Ας µιλήσουµε λοιπόν για λογοτεχνία» άρχισε να λέει οΝταβίντ Γκρόσµαν, από τα µεγάλαονόµατα των ισραηλινών γραµµάτων. Ούτε αυτός όµως απέφυγε τις πολιτικές αναλύσεις. Σε αυτήν την 8η ∆ιεθνή Εκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης που έσφυζε από κόσµο το Σαββατοκύριακο (οι εκτιµήσεις µιλάνε για περίπου 30% αύξηση σε σχέση µε τα 72.000 εισιτήρια που είχαν κοπεί πέρυσι) ήταν αναπόφευκτο να πάρει το πάνω χέρι η πολιτική.

Βέβαια, όταν το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου προγραµµάτιζε για την Εκθεση αυτή ένα Φεστιβάλ για τηΜέση Ανατολή δεν µπορούσε να υπολογίσει τις αραβικές εξεγέρσεις. Ούτεκαι το πόσο ένα τέτοιο φεστιβάλ θα τραβούσε την προσοχή του κόσµου – η προσέλευση στην Εκθεση ήταν πολύ µεγαλύτερη από την περυσινή. Στις οµιλίες τού Τάρικ Αλι, του Γκρόσµαν, της Τυνήσιας Σοφί Μπεσί, των διανοουµένων από τη Βόρεια Αφρική και τη Συρία για τα δικαιώµατα των γυναικών στον ισλαµικό κόσµο, όχι µόνο δεν έπεφτε καρφίτσα, όχι µόνο δεν έφταναν τα ακουστικά για τις µεταφράσεις, αλλά πολλές δεκάδες θεατές παρακολουθούσαν όρθιοι πίσω από τις διαθέσιµες καρέκλες.

Και οι παρόντες έµαθαν πολλά και σηµαντικά για έναν αραβικό κόσµο που παραµένει αίνιγµα για τη ∆ύση και τον οποίο οι προσκεκληµένοι συγγραφείς και διανοούµενοι κατόρθωσαν να κάνουν πιο προσιτό. Μάθαµε, λ.χ., γιατί η Αραβική Ανοιξη ξεκίνησε από την Τυνησία. Αντίθετα µε τα σενάρια συνωµοσίας που κυκλοφορούν, περί δήθεν καθεστώτων «που δεν εξυπηρετούσαν πια» τις ΗΠΑ ή άλλες δυτικές χώρες, οι συγγραφείς έδωσαν µια εντελώς άλλη εικόνα για την οποία οι δυτικές κυβερνήσεις µάλλονδεν είχαν ιδέα.

Η Τυνησία, η πιο «ευρωπαϊκή» από τις χώρες της Βόρειας Αφρικής, εξεγέρθηκε πρώτη γιατί έχει το υψηλότερο µορφωτικό επίπεδο και την πιο συνδεδεµένη µε την Ευρώπη οικονοµία – τουρισµού και υπηρεσιών. Η Τυνησία, εξήγησε η Τυνήσια Σοφί Μπεσί και άλλοι όπως ο πολύ «γερός» Αλγερινός Μπουαλέµ Σανσάλ, υπέστη το 2008 την κρίση που υπέστη η Ευρώπη στο πολλαπλάσιο. Στρατιές µορφωµένων ανέργων, νέων σε ηλικία, που είχαν οργή, ήθελαν να εκφραστούν, και είχαν πλέον και τα µέσα – το ∆ιαδίκτυο.

Υπάρχουν όµως και βαθύτεροι, ιστορικοί λόγοι. Ενας είναι ότι η Τυνησία ήταν προτεκτοράτο – σε αντίθεση, λ.χ., µε την Αλγερία που ήταν αποικία. Αυτό της έδινε µια κάποια σχετική αυτονοµία. Ο κυριότερος όµως λόγος ακούει στο όνοµα Μπουργκίµπα. Ο Χαµπίµπ Μπουργκίµπα, ηγέτης της πρώτης κυβέρνησης της ανεξάρτητης Τυνησίας από το 1956, µπορεί αργότερα να εξελίχθηκεσε δικτάτορα, στην πρώτη φάση όµως της διακυβέρνησής του έκανε τοµές και µεταρρυθµίσεις πρωτοφανείς για τον µουσουλµανικό κόσµο, συγκρίσιµες µόνο µε του Κεµάλ Ατατούρκ. Ο πρώτος νόµος που πέρασε κατάργησε την πολυγαµία – ακόµη και σήµερα η Τυνησία είναι η µόνη αραβική χώρα που απαγορεύει την πολυγαµία – και έδωσε ισότητα στις γυναίκες. Στην Τυνησία υπάρχει το διαζύγιο κοινή συναινέσει από το 1956, η άµβλωση όχι µόνο επιτρέπεται αλλά και καλύπτεται από τα Ταµεία (από το 1960), οι γυναίκες ασκούν όλα τα επαγγέλµατα, τα παιδιά πηγαίνουν όλα σχολείο και ο πολιτικός γάµος είναι υποχρεωτικός.

«Ο Θεός ήταν απών από την εξέγερση κατά του Μπεν Αλι» λέει χαρακτηριστικά η Μπεσί. Ενώ στην Αλγερία – όπως λέει ο Σανσάλ – το 95% του πληθυσµού είναι λειτουργικά αναλφάβητο και έχει ανάγκη από γραφέα για να συντάξει µία αίτηση, στην Τυνησία ο γραµµατισµός αγγίζει το 100%. Σε πρόσφατο δηµοψήφισµα, µάλιστα, οι Τυνήσιοι αποφάσισαν να µην πάνε απευθείας σε εκλογή νέου κοινοβουλίου, αλλά να δηµιουργήσουν συντακτική συνέλευση που θα αλλάξει ριζικά το Σύνταγµα και το πολιτικό καθεστώς. Θα είναι το 4ο Σύνταγµα που αποκτά η Τυνησία, η οποία έχει και εδώ µια πρωτιά. Το πρώτο της Σύνταγµα, το 1861, ήταν και το πρώτο στον αραβικό κόσµο.

Από ‘κεί και πέρα, µε το «Yes we can» των τυνησιακών πλακάτ να δίνει το σύνθηµα, άρχισαν οι διαδηλώσεις παντού. «Πολλά εκατοµµύρια άνθρωποι, σε πολλές χώρες, έχασαν τον φόβο του θανάτου» λέει ο Τάρικ Αλι. Και «έσπασαν µια κοινή αντίληψη που ήθελε τους µουσουλµάνους να έχουν γενετικά µια άρνηση για τη δηµοκρατία».

n Μοναδικό στοιχείο που «αµαύρωσε» την τετραήµερη διεθνή Εκθεση ήταν τα επεισόδια, τη νύχτα της Παρασκευής, στο περίπτερο 13 όπου πραγµατοποιούνταν παρουσίαση βιβλίου του εκδότη («Επίκεντρο») Πέτρου Παπασαραντόπουλου µε παρουσιαστές – µεταξύ των άλλων – τον υπουργό Εθνικής Αµυνας Ευάγγελο Βενιζέλο και τον δήµαρχο Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη.

Μετά την ολιγόλεπτη εισήγηση του κ. Μπουτάρη, µόλις τονλόγο έλαβε ο υπουργός, οµάδα εκατό ατόµων έξω από την αίθουσα της εκδήλωσης άρχισε να φωνάζει συνθήµατα εναντίον του εκδότη – συγγραφέα(επικαλούνταν το προ επταετίας κλείσιµο των Εκδόσεων Παρατηρητής του Πέτρου Παπασαραντόπουλου και την απόλυση δεκάδων εργαζοµένων) αλλά και άλλα, όπως «Είµαστε εδώ και θα ‘µαστε παντού, θα γίνουµε ο τρόµος του κάθε υπουργού». Η επέµβαση αστυνοµικής δύναµης όξυνε περισσότερο τα πνεύµατα, επισκέπτες διαµαρτυρήθηκαν και η εκδήλωση µαταιώθηκε.

Πολύ κόσµο συγκέντρωσε η εκδήλωση του Αιθίοπα Γκεµπρεγκεόργκις Γιοάνες µε τον Ευγένιο Τριβιζά, το βράδυ του Σαββάτου. Ενώ έκλειναν τα φώτα της έκθεσης, το κοινό δεν έλεγε να φύγει…

Εκθεση όπως… Πλατεία Ταχρίρ

Στην παρουσίαση του Γκαµάλ Γκιτάνι, του µεγαλύτερου – µάλλον – ονόµατος της αιγυπτιακής λογοτεχνίας σήµερα, υπήρχαν µεταξύ των θεατών και Αιγύπτιοι. Ο ένας µάλιστα ήταν από τους ηγέτες των διαδηλώσεων στην Πλατεία Ταχρίρ και είπε για τον Γκιτάνι και τον Μπαχάα Τάχερ ότι µε τα βιβλία τους προετοίµασαν το έδαφος, έσπειραν και καλλιέργησαν την επανάσταση. Ο Γκιτάνι είπε για τον Μουµπάρακ ότι από ήρωας, κάποτε, έγινε φτηνός κλέφτης. Για την ακρίβεια επέµεινε στη λέξη «χαράµι», που σηµαίνει κλέφτης ρούχων από πλυσταριά. Και για τον ξεσηκωµό: «Στην αρχή νοµίζαµε ότι θα ήταν ακόµα µια διαδήλωση, σαν τις 3.500 άλλες που έχουν γίνει τα τελευταία δέκα χρόνια. Μετά όµως ο κόσµος πληµµύρισε τους δρόµους. Την επανάσταση δεν την έκαναν οι φτωχοί, αλλά µεσοαστοί και πλούσιοι».