Η πολυπλοκότητα στην παιδεία

Ηηγεσία του υπουργείου Παιδείας δίνει πολλές φορές την εντύπωση ότι η εκπαιδευτική µεταρρύθµισηκαι το πέρασµα από το «Παλιό» στο «Νέο» σχολείο είναι µιασειρά από συνταγές, οδηγίες και εγκυκλίους. Τις στέλνεις τηνάνοιξη και από τον Σεπτέµβριο ξεµπερδεύεις µε την παπαγαλία και την αποµνηµόνευση καιξεκινάς τις «ερευνητικές εργασίες», τα λιγότερα µαθήµατα και το «Νέο, πιο χαλαρό και δηµιουργικό σχολείο». ∆υστυχώς όµως η πραγµατικότητα της σχολικής τάξης είναιπιο πολύπλοκη από τις γραπτές προτάσεις που επιθυµεί να εφαρµόσει το υπουργείο Παιδείας.

Το σχολείοδεν «οδηγείται» µε εντολέςκαι νόµους, αλλά είναι ένα πολυπαραµετρικό, µη γραµµικό σύστηµα (για ναχρησιµοποιήσουµε τηγλώσσα των µαθηµατικών) µε τουλάχιστον τέσσερις ανεξάρτητες (και σε µεγάλο βαθµό ανεξέλεγκτες) παραµέτρους: 1. Την κοινωνία – που η πλειονότητα των µελών της, ένας Θεός ξέρει σήµερα τι πιστεύει για τον ρόλο του σχολείου και του δασκάλου. 2. Τους µαθητές – που τους µάθαµε να τα ζητάνε όλα από τους άλλους καινα πορεύονται στη ζωή µε όσο το δυνατόν λιγότερη δουλειά, αφού µόνο οι «ηλίθιοι» δουλεύουν πολύ.

3. Τους εκπαιδευτικούς – που στην πλειονότητάτους κάτι άλλο ήθελαννα κάνουνστηζωή τους, αλλάη σιγουριάτου ∆ηµοσίου τουςέφερε στην εκπαίδευση, και τέλος, 4. Τη στρατηγική και τουςστόχους που θέτει η Πολιτεία, οι οποίοι κατά κανόνα αλλάζουν περίπου κάθε δύο ή τρία έτη.

Ακόµα καιαν υποθέσουµε ότιοι «οδηγίες» και οι παραινέσεις του υπουργείου είναιαντικειµενικά σωστές και βασίζονται σε διεθνείς πρακτικές,αν οι άλλες τρειςπαράµετροι στο σύστηµα (κοινωνία, µαθητές, εκπαιδευτικοί) κατά κανόνα διαφωνούν (όλοι µε όλους), ποιο άραγε θα είναι το αποτέλεσµα; Η γνώµη µου είναι ότι θα συµβεί αυτόπου λέειο ΖορζΜπρασένς στο αλληγορικό τραγούδι του «Προσοχή στον γορίλλα» (στα ελληνικά το τραγούδησε ο Χρήστος Θηβαίος): «…οι γεροντοκόρες απέδειξαν πωςάλλο οιιδέες καιάλλο η πράξη».

Μια έρευνα του υπουργείου στα σχολεία µας θα µας έδειχνε ότιοι τρεις συντελεστές του σχολείου, παρ’ ότι διαµαρτύρονται διαρκώς, τα έχουν «βρει» µε την παπαγαλία και την αποµνηµόνευση γιατί απαιτεί την ελάχιστη ενέργεια. Επίσης, θα έδειχνε ότι κάθε προσπάθεια «καινοτοµίας ή µεταρρύθµισης από τα πάνω» θα τους«βρει απέναντι» όπως χαρακτηριστικά διαµηνύουν σε πολλούς τόνους µέσα από τους συνδικαλιστικούς τους φορείς. Το σχολείο (και η κοινωνία), µε βάση πάλι τη γλώσσα των µαθηµατικών και τωνπολύπλοκων µη γραµµικών συστηµάτων, έχει βρει ένα ευσταθές σηµείο ισορροπίας στη σηµερινή κατάσταση. Οι διαπιστώσεις περισσεύουν τον τελευταίο καιρό, το ερώτηµα είναι αν υπάρχουν και προτάσεις από τη µαθηµατικοποίηση του προβλήµατος.

Τι λέειλοιπόν ηθεωρία της πολυπλοκότητας για τα συστήµατα που βρίσκονται σε ευσταθή ισορροπία, µπορούν να «διαταραχτούν» επαρκώς από τον «ήρεµο παράδεισο» σε κάτι άλλο;∆ύο πράγµατα είναι σίγουρα:

1. Είναι αδύνατον να το κάνουν από µόνατους χωρίς εξωτερική «διαταραχή».

2. Υπάρχουν φόβοι να εµπλακούν σε χαοτικές περιπλανήσεις µέχρι να βρουν νέα σηµεία ισορροπίας. ∆εν µεφοβίζει ηχαοτική τροχιά του ελληνικού σχολείου µακριά από τηναποκρουστική καιεπικίνδυνη σηµερινή ευστάθεια. Με τροµάζει όµως η ιδέα ότι µπορεί να καταλήξουµε σε νέο σηµείο ισορροπίας που είτε δεν θα είναι διαφορετικό από το σηµερινό, είτε θα είναι σε ακόµα µεγαλύτερη απόσταση απότα διεθνή σήµερα πρότυπα και αναζητήσεις.

Η προτροπή µου στη σηµερινή ηγεσία του υπουργείου, που καλάκάνει καιθέλει την αλλαγή και την ανατροπή, είναι να µελετήσει βαθύτερα το πολυπαραµετρικό εκπαιδευτικό σύστηµα που αναφέραµε. Η ανατροπή και η µεταρρύθµιση καλό θα είναι να αρχίσει τον Σεπτέµβριο, αλλά σε ένα µικρότερο πιλοτικό σύστηµα από αντιπροσωπευτικά επιλεγµένα σχολεία (αυτός πρέπει να είναι ο ρόλος των «πειραµατικών» σχολείων που φυσικά διαφέρουν ριζικά σε δοµή και λειτουργία από τα «πρότυπα» σχολεία) ώστε να ελέγχουµε καλύτερα τη «χαοτική τροχιά» (controllingchaos) και να την οδηγήσουµε σε ανώτερο ποιοτικά σηµείοισορροπίας.

Μετά το νέο και δοκιµασµένο πιλοτικά σχέδιο που θα προκύψει µέσα στην τάξη, να ξεκινήσει στη συνέχεια ηεφαρµογή του σε µεγάλη κλίµακα. Φυσικά για να γίνουν όλα αυτά θα χρειαστεί χρόνος, γιατί οι εκπαιδευτικές αλλαγές αργούν να φέρουν αποτελέσµατα, άρα θα είναι απαραίτητη η διακοµµατική συναίνεση (τα αυτονόητα ήταν πάντα στη χώρα µας τα δυσκολότερα προβλήµατα). ∆ιαφορετικά… «Ο αφέντης ούρλιαξε προσοχή του γορίλλα του ‘χει σαλέψει / δεν έχει δει ποτέ τουµαϊµού γι’ αυτό µπορείνα τα µπερδέψει / απ’ τους παρόντες τότε ο καθείς σπεύδει τα νώτα του να προφυλάξει…».

Η ανατροπή και η µεταρρύθµιση καλό θα είναι να αρχίσουν τον Σεπτέµβριο, αλλά σε ένα µικρότερο πιλοτικό σύστηµα από αντιπροσωπευτικά επιλεγµένα σχολεία ώστε να ελέγχουµε καλύτερα τη «χαοτική τροχιά» και να την οδηγήσουµε σε ανώτερο ποιοτικά σηµείο ισορροπίας

ο Λουκάς Βλάχος είναι καθηγητής στο Τµήµα Φυσικής του ΑΠΘ