ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ευρώπη χωρίς φωνή

Υπάρχουν αρκετοί τρόποι να κάνει κάποιος εξωτερική πολιτική. Διά της επιβολής (ο αµερικανικός τρόπος, τουλάχιστον ώς την προεδρία Οµπάµα), διά µέσου σταθερών και επίµονων θέσεων, µεθόδων και επιδιώξεων (ο παραδοσιακός τουρκικός τρόπος), διά της ανάδειξης µιας γενικότερης αξιοπιστίας και διάθεσηςσυνεργασίας (το έκανε µε αρκετή επιτυχία η Ελλάδα επί πρωθυπουργίας Σηµίτη), διά µυστικών επαφών, συνεννοήσεων και συνδέσµων (διπλωµατία τύπου ΟΗΕ). Πλέον προστέθηκε και ένας άλλος, λιγότερο ένδοξος τρόπος: να λες ότι κάνεις εξωτερική πολιτική χωρίς να κάνειςτίποτα. Είναι οτρόπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης µετά τη θέση σε εφαρµογήτης Συνθήκης της Λισαβώνας.

Πολλοίισχυριζόµασταν ότι η δηµιουργία µιας θέσης ουσιαστικά «υπουργού Εξωτερικών» της Ενωσης (αν και δεν ονοµάστηκε επισήµως έτσι λόγω των βρετανικών αντιρρήσεων), µε υψηλή θέση στην κοινοτική ιεραρχία (αντιπρόεδροςτης Επιτροπής) και ολόκληρη νέα υπηρεσία υπό την καθοδήγησή του, ήταν µια από τις σηµαντικότερες καινοτοµίες του νέου θεσµικού πλαισίου, καθώς θα µπορούσε να φέρει ορατότητα και ευκαιρίες δράσης σε έναν οικονοµικό γίγαντα που ώς τώρα αρνιόταν, ή δυσκολευόταν υπερβολικά, να µιλήσειµε ευδιάκριτη φωνή. Οι θεσµοί όµως, το έχουµε πει πολλές φορές, είναι οι λεπτοµέρειές τους και, κυρίως, οι άνθρωποι που τουςενσαρκώνουν. Ο θεσµός του Υπατου Εκπροσώπου της Ενωσης για θέµατα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας (αυτός είναι ο πλήρης τίτλος, τόσο πλήρης που µοιάζει υπερβολικός) υπέφερε από το προπατορικό ελάττωµα της ευρωπαϊκής ενοποιητικής διαδικασίας: την άρνηση καθαρών λύσεων. Ενώ στον Υπατο Εκπρόσωπο ανατέθηκε, φυσικά, η «εκπροσώπηση» της Ενωσης, το ίδιο προβλέπεται να κάνει («στο επίπεδό του», όπως λέγεται σε ένα από τα κλασικά ευρωπαϊκά σχήµατα λιτότητας που καταλήγουν γρίφοι) και ο επίσης νεοεισαγόµενος µε τη Συνθήκη της Λισαβώνας Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συµβουλίου, ενώ διόλου δεν αποκλείστηκαν από την ίδια πάντα «εκπροσώπηση» και ο Πρόεδρος της Επιτροπής και, πιο άτυπα, ο πρόεδρος της κάθε φορά ασκούσας την εξάµηνη προεδρία της χώρας. Αποτέλεσµα: σύγχυση ρόλων, πολυφωνία ή αφωνία, παρουσία – εννοώ φυσική παρουσία – της Ενωσης µέσα από δίδυµα ή τρίδυµα και όχιαπό ένα πρόσωπο – ενσαρκωτή θεσµού και φορέα πραγµατικής πολιτικής βούλησης. Με δυο λόγια, η Ευρωπαϊκή Ενωση πρόσθεσε δυο θεσµούς αλλά δεν απέκτησε «τηλέφωνο» στο οποίο θα µπορούσαν να τη βρίσκουν, ώστε να τη βάλουν στο διεθνές τραπέζι, οι διάδοχοι των Κίσινγκερ αυτού του κόσµου.

Μετά ήρθε η επιλογή του πρώτου Υπατου Εκπροσώπου. Φαντάζοµαι ότι το βασικό προσόν της βαρόνης Αστον, τα πολύ καλά αγγλικά της, θα µπορούσενα βρεθεί και σε κάποιο πρόσωπο µε περισσότερες εµπειρίες και ιδίως διάθεση για το έργο που θα αναλάµβανε. Δεν έγινε αυτό, γιατί η λογική των επιλογών στο ανώτατο επίπεδο της Ενωσης είναι πολύ συχνά µια λογική αλληλοεξουδετέρωσης, χαµηλότερου κοινού παρονοµαστή (ούτε ο Μπαρόζο ούτε οΒαν Ρόµπαϊ ξεφεύγουν από αυτόν τον κανόνα). Η βαρόνη Αστον κάνει αυτό που µπορεί, όπως µπορεί: µηχανικά, διατηρώντας ισορροπίες, προσπαθώντας να µάθει, µη εκτιθέµενη. Μόνο που η συγκεκριµένη θέση απαιτεί, ακριβώς επειδή πρόκειται για έναν νέο και πολύ πολιτικό θεσµό, τα ακριβώς αντίθετα χαρακτηριστικά: εξωστρέφεια, δυνατότητα και βαρύτητα λόγου και πρωτοβουλιών, παρουσία µε κύρος και προβολή στην κοινωνική συνείδηση. Ετσι καταλήξαµε σε µια «εξωτερική πολιτική» της Ενωσης που, από τη θλιβερή παρουσία στη Διάσκεψη της Κοπεγχάγης για το κλίµα (τότε είπαµε ότι ήταν πολύ νωρίς για γκρίνιες) ώς την αόρατη συµβολή σε όλες τις διεθνείς συναντήσειςκαι τα κέντρα λήψης αποφάσεων, οδηγήθηκε στην ντροπιαστική για την Ευρώπη απουσία από τα µέτωπα που παίζεται, µε όλες τις δυσκολίες και τους κινδύνους, ο αγώνας της ελευθερίας στις µέρες µας.

Η ευρωπαϊκή φωνή δεν θα έσωζετην Αίγυπτο, η ανυπαρξία της όµως τραυµατίζειβαριά την Ευρώπη – και οι προσπάθειες για εκ των υστέρων µπαλώµατα είναι σαν µακιγιάζ που κάνει ακόµαπιο δύσµορφο ένακακοφτιαγµένο πρόσωπο.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγµατολόγος, πρώην ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ

Η Ευρωπαϊκή Ενωση µετά τη Συνθήκη της Λισαβώνας: να λες ότι κάνεις εξωτερική πολιτική χωρίς να κάνεις τίποτα