[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Ο παρεµβατικός λόγος

Είναι πια σαράντα χρόνια από τότε που τα πρώτα µηνύµατα έλεγαν ότι µια νέα, για τη χώρα µας, ιστοριογραφία µε φρέσκια δυναµική ερχόταν, άγουρη ίσωςακόµη, να απαντήσει σεερωτήµατα της κοινωνίας. Tης κοινωνίας; Τι δουλειά είχε ο ιστορικός µε την κοινωνία; Aν ρωτούσες ποιοςάραγε επιστήµονας είχε «δουλειά» µε την κοινωνία, δεν θα µπορούσαν να σου απαντήσουν.

Σαράντα χρόνια πριν, ο όρος «ιστορικός» δεν έλεγε τίποτα σε κανέναν! O όρος «κοινωνία» υπήρχε, αλλά δεν είχαµε τίποτε ναµελετήσουµε σ’ αυτήν και απ’ αυτήν! Τότε λοιπόν µια ευάριθµη οµάδα επιστηµόνων έκανε γερές ιστορικές σπουδές στη Γαλλία, έµαθε ότι ο ιστορικός είναι επάγγελµα, έµαθε ότιΙστορία,το παρελθόνδηλαδή,δεν είναι µόνο η µάχη, η νίκη στο πεδίο της µάχης,οι συνθήκεςειρήνης, οι διπλωµατικές δράσεις και όλα αυτά, αλλά ότι είναι κι άλλα· και έµαθε ότι «γεγονός» δεν είναι µόνο αυτά τα παραπάνω, αλλά και άλλα, που µάλιστα µπορεί να προσδιορίζουν τα παραπάνω· να τα γεννούν ίσως.

Και µαζί έµαθε ότι στην κοινωνία υπάρχει κάτι που το λένε«σχέσεις», σχέσεις τωνανθρώπων µεταξύ τους και των ανθρώπων µε τα πράγµατα· και ότι, τέλος, αυτές οι σχέσεις είναι που ρυθµίζουν την πορείατης κοινωνίας προς τα µπρος, προς τα πίσω ή τη στασιµότητα· ρυθµίζουν δηλαδή την ιστορική εξέλιξη.

Βρήκε επίσης αυτή η οµάδατων νέων ελλήνων επιστηµόνων νέους κλάδους της ιστοριογραφίας: την ιστορία των ιδεών, την ιστορική δηµογραφία, την ιστορία των πόλεων και της υπαίθρου, την οικονοµική ιστορία… Αυτή η οµάδα, ευάριθµηείπαµε, λοιπόν, µετά τις σπουδές θα επέστρεφε στην Ελλάδα.

Η αφεντιά µου είχα διαλέξει ως ιδιαίτερη µάθηση την οικονοµική ιστορία, αφού είχα καταλάβει ότι η Ιστορία κινείται ως όλον, η κοινωνία κινείται ως σύνολο.Και, όταν επέστρεψα, στη δικτατορία νωρίς,ετοίµασα τη διδακτορική µου διατριβή µε πηγές από τα γαλλικά αρχεία· ήταν για το εµπόριο της Πελοποννήσου στον 18ο αιώνα, την υπέβαλα στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης. Και, ας γελάσουµε λίγο, στη συνεδρίαση τηςσχολής για τη διατριβή µου ένας κύριος καθηγητής είπε στον εισηγητή µου να µου συστήσει να την υποβάλω, τη διατριβή µου,στη Μαθηµατική Σχολή, επειδή ήταν γεµάτη αριθµούς!

Ηταν βέβαια οι άφθονοι στατιστικοί πίνακες – και τα αντίστοιχα γραφήµατα – που εµφάνιζαν την εξέλιξη των εισαγωγών και των εξαγωγών, τις ποσότητες των εισαγόµενων και εξαγόµενων εµπορευµάτων, την κίνηση των τιµών· κατά τη γνώµη του, αυτά δεν ήταν Ιστορία. Πολλοί πιστεύουν ακόµη το ίδιο· αλλά τούτη η εφηµερίδα, που µου κάνει την τιµή να µου προσφέρει αυτόν τον χώρο, ήταν η πρώτη που οργάνωσε συζήτηση για ό,τι είχε ονοµαστεί «νέα ιστοριογραφία» και την είχε δηµοσιεύσει ολόκληρη. Τώρα πια ξέρουµε ότιΙστορία – µε κεφαλαίο – είναι κάτι πολύ ευρύτεροκαι πολύ αλλιώτικο από ό,τι νοµίζαµε ότιήταν. Τώρα ξέρουµε ότι Ιστορία είναι ό,τι συνέβη στο παρελθόν: τι έτρωγαν και πούαναπαύονταν οι άνθρωποι, πόσα παιδιά έκαναν,σε ποια ηλικία παντρεύονταν και σε ποια πέθαιναν, τι εργασία έκαναν, ποια εργαλεία διέθετανκαι ποιο ήταν το ύψος της αµοιβής τους, τι σκέφτονταν για την καθηµερινότητά τους, για την πολιτική, για την εκπαίδευση των παιδιών τους, αν και πώς ταξίδευαν ή µετέφεραν τα εµπορεύµατά τους – όλα αυτά και πολλά άλλα παρόµοια. Και γνωρίζουµε ακόµη ότι η σχέση ανάµεσα σε όλα αυτά, σε ανθρώπους και σε πράγµατα, όχι µόνο βρίσκεται στη βάση των άλλων γεγονότων, του πολέµου και της ειρήνης, αλλά και αυτά είναι που συγκροτούν ό,τι ονοµάζουµε κοινωνία· όπωςγνωρίζουµε ότι παρελθόν είναι έως τοπροηγούµενο βήµα µας, αφού παρόνδεν υπάρχει, είναι κάτι άπιαστο· µέχρι να το σκεφτούµε έχει φύγει, έχει γίνει παρελθόν.

Αυτός λοιπόν ο νέου τύπου ιστορικός είναι ένας συνολικός επιστήµονας που προσπαθεί να αντιληφθεί και να κάνει και τους άλλους να αντιληφθούν πώς λειτουργούσε η κοινωνία κατά το παρελθόν· αυτό το παρελθόνπου είπαµε, έως πριν από λίγο· εφόσον είναι οικονοµικός ιστορικός· και εάν δηµοσιολογεί όπωςσ’ αυτόν εδώ τον χώρο,δεν είναι δικαίωµά του να µιλά για όλα αυτά, απλώς είναι υποχρέωσή του, καθήκον του.

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ

ενδιαφέρεται για όλα της κοινωνίας: για την κίνηση των ιδεών και την ιδεολογία, για τις νοοτροπίες και τις συµπεριφορές, για τους κοινωνικούς θεσµούς, µε ισχυρότερο την Εκκλησία, φυσικά για την εκπαίδευση, για την οικονοµία…

Ο Βασίλης Κρεµµυδάς είναι οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών.