Λίγο ουίσκι πριν από τον Οµηρο

Η Ζακλίν ντε Ροµιγί έπινε το ουισκάκι της µέχρι τα βαθιά της γεράµατα. Εξι το απόγευµα ήταν η ώρα που έπαιρνε το σκωτσέζικο ποτό και δεχόταν τους επισκέπτες της. Αυτό ήταν µάλιστα γνωστό και κάθε επισκέπτης όφειλε να το γνωρίζει.

Εφερνε οπωσδήποτε ένα µπουκάλι ουίσκι για την επίσκεψη, αυτό ήταν το τίµηµα µιας συνάντησης µε τη σοφή ελληνίστρια, και εκείνη, τηρώντας τους τύπους, έκανε πως εκπλήσσεται. Ευχαριστούσε θερµά, δεν ήταν δα και ανάγκη, και µετά πήγαινε µε το µπαστούνι του τυφλού στην κουζίνα, όπου είχε ήδη έτοιµα τα ποτηράκια σε δίσκο, τα έφερνε στο σαλόνι και σερβίριζε τον καλεσµένο και τον εαυτό της. Μετά καθόταν στην αγαπηµένη της πολυθρόνα και έδινε στον εαυτό της τον χρόνο ενός παρατεταµένου βλέµµατος έξω από το παράθυρο προς τις στέγες του Παρισιού, ενός βλέµµατος πολύ ανοιχτού µπλε – αυτό το χρώµα είχαν τα µάτια της – αλλά και βλέµµατος κενού, αφού είχε από καιρό χάσει την όρασή της.

Υστερα συγκεντρωνόταν στον συνοµιλητή ή τους συνοµιλητές της µε το σώµα γερµένο µπροστά και τους αγκώνες να ακουµπούν στα γόνατα. Το βλέµµα της συνέχιζε να εκπέµπει µέγιστη προσοχή για τα πράγµατα, µε ανέπαφη την έµφυτη περιέργειά της και τη δίψα της να µαθαίνει καινούργια πράγµατα. Κατόπιν άρχιζε να µιλά κάτι γαλλικά υπέροχα και τέλεια, λένε αυτοί που τη συνάντησαν και ξέρουν, τέτοια που δεν µιλιούνται πια. «Ολη µου τη ζωή περίµενα κάποιον σαν και σας», είπε πριν από έναν χρόνο σε έναν νεαρό γάλλο καθηγητή Αρχαίων Ελληνικών που την επισκέφθηκε και που είχε γράψει ένα βιβλίο µε τίτλο «Ο Οµηρος και ο Σαίξπηρ στα προάστια». Εκεί µιλούσε για τη µάχη του, σε κάποιο προάστιο του Παρισιού, να υπερασπιστεί τη διδασκαλία των κλασικών σπουδών, αγώνας στον οποίο είχε στρατευθεί και η Ροµιγί εδώ και δεκαετίες. Η απώλεια της όρασης δεν την είχε πτοήσει. Παραπονιόταν γι’ αυτό, αλλά είχε βρει τρόπο να το αντιµετωπίσει. «Η εσωτερική γαλήνη είναι ένας από τους ελάχιστους τοµείς στους οποίους µπορείς ακόµη να κάνεις προόδους παρά τα προβλήµατα του γήρατος», έλεγε. Αυτό από την πιο εσωτερική πλευρά του πράγµατος. Σε πρακτικό επίπεδο, όταν άρχισε να µειώνεται επικίνδυνα η όρασή της, αυτό που την απασχολούσε, γιατί ήξερε ότι ήταν και αυτό που θα την κρατούσε στη ζωή, ήταν το πώς θα έχει πρόσβαση σε κείµενα και επίσης πώς θα γράφει. Αρχισε λοιπόν να µαγνητοφωνεί τον εαυτό της και να ξαναµαθαίνει τον Ρακίνα απ’ έξω. Εξάσκησε στο έπακρο την παλιά της συνήθεια να διαβάζει φωναχτά και, κάποια κείµενα, να τα ξαναλέει από µνήµης. Το διαµέρισµά της στο Παρίσι ήταν πολύ φωτεινό και πάντα γεµάτο µε φυτά και λουλούδια. Παντού υπήρχαν ράφια µε χιλιάδες βιβλία, τα οποία έµαθε να τα εντοπίζει µε την αφή.

Από καρδιάς. Οσοι είχαν τη σπάνια τύχη να τη δουν να µιλάει στη Γαλλική Ακαδηµία στις 23 Ιανουαρίου 1997 – και η Μαριόν Βαν Ρεντεργκέµ, που αφηγείται το περιστατικό στην εφηµερίδα «Le Monde» ήταν µία από αυτούς – θυµούνται τη Ροµιγί να φοράει ένα πράσινο φόρεµα και, ήδη σχεδόν τυφλή, µε γυαλιά παρ’ όλα αυτά, να κάνει οµιλία µίας ώρας την οποία είχε προετοιµάσει και είχε µάθει απέξω. Επρόκειτο για την υποδοχή ενός νέου µέλους στην Ακαδηµία, του Εκτορ Μπιαντσιότι, ενός ανθρώπου που γεννήθηκε ιταλόφωνος στην Αργεντινή και κατέληξε γάλλος συγγραφέας, µαθαίνοντας γαλλικά στα 15 του µεταφράζοντας Πολ Βαλερί. «Πολλοί, ακόµη και εδώ µέσα, θα εκπλήσσονται µε την ιδιαίτερη προφορά σας, µε το γεγονός ότι ένας τέτοιος πρωταθλητής της γλώσσας µας τη µιλάει µε µια προφορά που δεν προέρχεται πραγµατικά από την παράδοσή µας», είπε. «Η προφορά σας, όµως, είναι σαν µια στάµπα της ακτινοβολίας της γλώσσας µας. Το καλύτερο θα ήταν να την κρατήσετε», είπε.
«Η ορφάνια δεν έχει ηλικία»

Η Ροµιγί ήταν η δεύτερη γυναίκα, µετά τη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, που πέρασε το κατώφλι της Γαλλικής Ακαδηµίας και έγινε Αθάνατη. Σε όλα τα άλλα ήταν πρώτη. Μεταξύ των άλλων, και ηπρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο Κολέγιο της Γαλλίας.

Ο θάνατος τη βρήκε στα 97 της, και τη βρήκε µόνη όπως συχνά συµβαίνει µε εκείνους που είναι πάντα πρώτοι. Μόνη, βέβαια, ήταν πάντα. ∆εν είχε οικογένεια – και είχε συµβιβαστεί µε αυτό από νωρίς. Ο πατέρας της, ανερχόµενος πανεπιστηµιακός, σκοτώθηκε τις πρώτες ηµέρες του Α’ Παγκοσµίου Πολέµου στο µέτωπο, όταν εκείνη ήταν µόλις ενός έτους. Εκτοτε έζησε πάντα κοντά στη µητέρα της και γι’ αυτό, όπως έλεγε συχνά, αισθανόταν ότι δεν ενηλικιώθηκε ποτέ. «Ενα µωρό που γερνάει, αυτό είµαι», είπε κάποτε. Και προσέθεσε: «Η ορφάνια δεν έχει ηλικία». Η µητέρα της ήταν εκείνη που της πρόσφερε τα πάντα, ακόµη και την αγάπη της για την Ελλάδα. Κανείς δεν θα µπορούσε να φανταστεί το 1933, όταν εκείνη ήταν 20 ετών, ότι ο Θουκυδίδης που της χάρισε η µητέρα της θα γινόταν ο µεγάλος έρωτας της ζωής της – ο «Θούκυ» της όπως τον έλεγε χαϊδευτικά. Και ούτε η ίδια, ίσως, µπορούσε παλαιότερα να φανταστεί ότι, έπειτα από δεκάδες βιβλία για τον ελληνικό πέµπτο αιώνα και έπειτα από δεκαετίες οµηρικών µαχών για τη διδασκαλία των Ελληνικών και των Λατινικών στα σχολεία, θα έφτανε η ηµέρα όπου θα µπορούσε να µιλάει αφ’ υψηλού και µε χιούµορ «γι’ αυτούς τους κακοµαθηµένους νεαρούληδες, τους εβδοµηντάρηδες».

Εζησε µε την Ελλάδα στην καρδιά και πέθανε µε ελληνική υπηκοότητα, την οποία της προσέφερε το ελληνικό κράτος το 1995. Πέθανε επίσης τυφλή «σαν τον Οµηρο», όπως έγραψε ένας γάλλος δηµοσιογράφος.