[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η κρίση του καπιταλισµού

Σε ένα τελευταίο µου σηµείωµα προσπά θησα να παρουσιάσω µερικά από τα δε δοµένα, τα πιο χαρακτηριστικά, της νέ ας κοινωνίας που διαµορφώνεται από χρόνια, αργά και σχεδόν ανεπαίσθητα στην αρχή, µε µεγάλη ταχύτητα τώρα µε την κρίση· πρόκειται για την κοινωνία που µοιάζει να είναι εντελώς διαφορετική απ’ αυτήν στην οποία – και µε την οποία – ζήσαµε εµείς οι ηλικιωµένοι.

Σήµερα θα επιχειρήσω κάτι άλλο: να ισχυ ριστώ ότι οι αλλαγές δεν έχουν εθνικό χρώµα παρά αφορούν όλο τον κόσµο, όλες τις κοινω νίες, µε µικρότερη ή µεγαλύτε ρη ένταση, µε λίγο έως πολύ διαφορετικό προσανατολισµό.

Προηγουµένως, θέλω να παρουσιάσω κάποια γενικά χαρακτηριστικά της κρίσης, απ’ αυτά που συνήθως τα θεωρούµε χω ρίς σηµασία, ενώ έχουν µεγάλη. Πρώτα πρώτα, η κρίση των 2-3 τελευταίων ετών δεν είναι η αιτία των κοινωνικών αλλαγών, της ανατρο πής των κοινωνικών σχέσεων· είναι ο καταλύ της της επιτάχυνσης και, πιθανόν, µιας πορεί ας στην τελική ευθεία.

Η δεύτερη γενική παρατήρηση, που πρέπει να χαρακτηρίζει τις νέες πραγµατικότητες, κλειδί δηλαδή για την κατανόησή τους, είναι ότι η παγκοσµιοποίηση δεν επιτρέπει η κρίση να µην αγκαλιάσει όλον τον κόσµο· προσοχή όµως: η παγκοσµιοποίηση δεν έχει ακόµη αγκαλιάσει το σύνολο των δραστηριοτήτων και των νοο τροπιών, ούτε έχει ακόµη «κατακτήσει» όλες τις γωνιές του πλανήτη.

Επανειληµµένα έχω ισχυριστεί σ’ αυτόν εδώ τον χώρο ότι η ανθρωπότητα διανύει από αρ κετά πια χρόνια την τρίτη µεγάλη επανάσταση, µετά τη γεωργική και τη βιοµηχανική, την ηλεκτρονική επανάσταση που είναι και η επανάσταση της επικοινωνίας.

Αυτή είναι που οργανώνει τη νέα κοινωνία, αυτή είναι η µεγάλη επανάσταση του καπιτα λισµού – οι νέες καπιταλιστικές σχέσεις είναι η βάση των αιτηµάτων προς τη νέα κοινωνία· αυτά πρέπει να αναλύσουµε και να κατανοήσουµε τώρα, τα νέα αιτήµατα του καπιταλισµού· τώρα που έχουµε τα τεκµήρια, που αυτά διευκολύνουν τη σκέψη µας, καθώς από µόνα τους παράγουν και νέα εννοιολογικά και ανα λυτικά ερµηνευτικά εργαλεία.

Τα κυριότερα αιτήµατα λοιπόν του ηλεκτρονικού καπιταλισµού έχουν αρχίσει να απαντώνται και οι αλλαγές µοιάζει να είναι πια παραπάνω από εµφανείς σε επίπεδο πλανήτη. Η εµφανέστερη, κατά τη γνώµη µου, αλλαγή µοιάζει να είναι η συνεχής µετατόπιση του οικονοµικού κέντρου στην Ανατολική Ασία. Η Κίνα, η Ινδία, οι γύρω µικρές χώρες, γνωρίζουν µια ραγδαία οικονοµική ανάπτυξη µε ρυθµούς που προκαλούν ίλιγγο. Και προσοχή· πρόκειται για χώρες που αναπτύσσουν τις νέες τεχνολογίες, που εξάγουν νέες τεχνολο γίες, και µε κοινωνίες πάµφτωχες και εργαζό µενους σχεδόν πεινασµένους.

Είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται φαίνε ται ο ηλεκτρονικός καπιταλισµός. Και µάλιστα χρειάζεται και ιδιαίτερα καθεστώτα διακυβέρνησης – η Κίνα είναι αυτό που χρειάζε ται. Ας θυµηθούµε στο σηµείο αυτό ότι ο εµπορικός καπιταλισµός προώθησε και ο βιοµηχα νικός υλοποίησε και σταθεροποίησε την αστική δηµοκρατία.

Η ιστορία διαθέτει ένα παράδειγµα της ιδι αιτερότητας αυτού του ανατολικού κόσµου που φαίνεται να πηγαίνει καλύτερα στον σηµερινό, τον ηλεκτρονικό εννοώ, καπιταλισµό: πο λύ παλιότερα, η Ιαπωνία, υιοθετώντας τις δυ τικές λογικές που µπορούσαν να παντρευτούν µε τις δικές της και µεταφέροντας δυτικές τε χνικές ανέπτυξε έναν πολύ υψηλό καπιταλισµό, πρωτοπόρο σε πολλά, σε µια κοινωνία φεου δαρχική και ολιγαρχική, µε τον αυτοκράτορα σε ρόλο περίπου θεού.

Αντίστοιχα, παρατηρείται µια σταδιακή κάµψη του ρόλου τους ως κέντρου του κόσµου της Ευρώπης και της Αµερικής – αυτή µάλιστα χάνει και τη δύναµη της ηγέτιδας χώρας του κόσµου. Μαζί, αρχίζει ήδη να διακρίνεται µια αποδυνάµωση του εθνικού κράτους, που ακόµη όµως παραµένει ισχυρό, υπέρ κάποιου υπερεθνικού κέντρου εξουσίας – να, σαν ένα ΔΝΤ – που κι εκείνο τώρα αρχί ζει να διαµορφώνεται ως τέτοιο· ως υπερεθνι κό κέντρο εξουσίας δηλαδή.

Γενικότερα όµως και για πολλούς λόγους, άλλους εκπρεπείς και άλλους υπό διαµόρφω ση επιβοηθητικούς των νέων πραγµατικοτήτων, παρατηρείται υποχώρηση του εθνικού και των εθνικισµών υπέρ του ίδιου, πάλι, υπε ρεθνικού κέντρου ή υπερεθνικών κέντρων δι εύθυνσης του κόσµου.

Τέλος και παράλληλα ό,τι έχουµε ονοµάσει δυτικό πολιτισµό, αυτό το σύνολο ιδεών και εκφράσεών τους που είναι γνωστό από αιώνες, αρχίζει να χάνει την καθαρότητά του ως «δυ τικού» για να ενσωµατωθεί προσαρµοζόµενο σε µη δυτικούς πολιτισµούς και να τον αλλοι ώσουν όπως και εκείνος θα τους αλλοιώσει.

Μόνο που οι σχετικές αλλαγές δεν γίνονται µε πρωτοβουλία του «δυτικού» αλλά του «άλλου» πολιτισµού. Αυτές, οι σχετικές µε τους πολιτι σµούς είναι και οι, κατά τη γνώµη µου, πιο σηµαντικές αλλαγές.

Ενδιαφέρει όµως και µια τελευταία παρατήρηση. Σε κοινωνικό επίπεδο οι εξουσίες λειτουργούν υπέρ του κεφαλαίου και προγραµµατισµένα κατά της κοινωνίας σε ένα οιονεί πρόγραµµα αποπτώχευσής της, γενικής και συνο λικής αποπτώχευσης αυτού που ονοµάσαµε λαός· πολύ περισσότερο από πριν.

Ο Βασίλης Κρεµµυδάς είναι οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών.

ΚΙΝΑ ΚΑΙ ΙΝΔΙΑ

Η εµφανέστερη αλλαγή του καπιταλισµού µοιάζει να είναι η συνεχής µετατόπιση του οικονοµι κού κέντρου σε Κίνα και Ινδία