Μεγαλουπόλεις – κλώνοι

Τα ίδια καταστήµατα, τα ίδια µπαρ και καφετέριες, τα ίδια σούπερ µάρκετ. Μια βρετανική µελέτη δείχνει ότι οι κεντρικοί δρόµοι των µεγαλουπόλεων του κόσµου µοιάζουν ολοένα και περισσότερο µεταξύ τους. Μειώνονται τα παραδοσιακά καταστήµατα, ενώ οι µεγάλες αλυσίδες αποικίζουν πλέον τα ιστορικά κέντρα. Και οι ειδικοί κάνουν πλέον λόγο για «κλωνοποιηµένες πόλεις».

Ενα καφέ, ένα µπαρ, ένα δυο εστιατόρια, ένα σούπερ µάρκετ, ένα φαρµακείο, ένα βιβλιοπωλείο, ένα περίπτερο, µερικά καταστήµατα νεωτερισµών: τα βρίσκουµε λίγο – πολύ σε όλους τους δρόµους όλων των πόλεων του κόσµου, τουλάχιστον στην παγκοσµιοποιηµένη Δύση. Επιπλέον, αυτά τα καφέ, τα µπαρ, τα σούπερ µάρκετ είναι παντού τα ίδια. Αν αποβιβαζόταν ένας Αρειανός στο Λονδίνο ή το Παρίσι, στο Σικάγο ή το Μιλάνο, σε µια επαρχιακή πόλη της Αγγλίας, της Αµερικής ή της Ιταλίας, θα έβλεπε γύρω του τις ίδιες επιγραφές, τις ίδιες βιτρίνες, τα ίδια προϊόντα. Σε σηµείο να µην µπορεί να αναγνωρίσει πού βρίσκεται. Σύµφωνα µε µια έκθεση της βρετανικής «δεξαµενής εγκεφάλων» Νew Εconomics Foundation (ΝΕF), οι δυτικές πόλεις υφίστανται µια διαδικασία κλωνοποίησης που ακυρώνει σταδιακά τη διαφορετικότητα, την πρωτοτυπία και την αυθεντικότητά τους.

Η έκφραση «κλωνοποιηµένη πόλη» χρησιµοποιήθηκε για πρώτη φορά από το ίδρυµα ΝΕF, το οποίο έκρουσε πριν από πέντε χρόνια τον κώδωνα του κινδύνου.

Κληρονοµιά του Φαρ Ουέστ. Στην πραγµατικότητα το φαινόµενο υπήρχε καιρό πριν. Ξεκίνησε από τις ΗΠΑ, µια χώρα όπου οι πόλεις έχουν πολύ µικρότερη ιστορία απ’ ό,τι αυτές της Ευρώπης. Στις αµερικανικές πόλεις, αντί για την πλατεία, υπάρχει ο «main street», ο κύριος δρόµος. Στα χωριά του κινηµατογραφικού Φαρ Ουέστ, ο «main street» είχε το µπαρµπέρικο, το εµπορικό κατάστηµα, το σαλούν, και απ’ αυτή την τριάδα ξεκίνησε µια ανάπτυξη οµοιόµορφη, µαζική, χωρίς φαντασία. Οι αλυσίδες καταστηµάτων κάθε είδους γεννήθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν στις ΗΠΑ επειδή η οµοιοµορφία εκεί θεωρούνταν προσόν, όχι ελάττωµα: το να βρίσκει κανείς το ίδιο εστιατόριο, το ίδιο ξενοδοχείο, το ίδιο µπαρ, το ίδιο σούπερ µάρκετ στο Ντάλας όπως και στην Ατλάντα, στο Λος Αντζελες όπως και στη Βοστώνη, ήταν καθησυχαστικό και ανακουφιστικό για τον ταξιδιώτη.

Οµως σε κάποια δεδοµένη στιγµή η «µακντοναλντοποίηση» της Αµερικής διέσχισε τον ωκεανό και έφτασε στην Ευρώπη. Η τάση εκδηλώθηκε περισσότερο στη Βρετανία, τη χώρα µε την πλησιέστερη πολιτισµική οµοιότητα µε τις ΗΠΑ. Σε µια νέα έκθεση του ΝΕF, το οποίο επινόησε τον όρο, αναφέρεται πως σήµερα το 41% των αστικών κέντρων της Βρετανίας είναι «κλωνοποιηµένες πόλεις» και ένα άλλο 23% είναι έτοιµες να γίνουν: στην πράξη, τα δύο τρίτα των βρετανικών πόλεων έχουν τον ίδιο «high street», όπως ονοµάζεται εκεί ο κύριος δρόµος, ο αµερικανικός «main street». Η καφετέρια είναι ένα Starbucks ή ένα Costa. Το παµπ είναι ένα Wheterspoons ή ένα Αll Βar Οne.

Το εστιατόριο είναι ένα ΜcDonald για το φαστ-φουντ, ένα Wagamama για το κινέζικο, Domino’s για την πίτσα, Νando’s για το κοτόπουλο, Τ.G.F. (Τhanks God is Friday) για την έξοδο του Σαββατοκύριακου και πάει λέγοντας. Το σούπερ µάρκετ είναι ένα Τesco, ένα Sainsbury ή ένα Waitrose. Το φαρµακείο είναι Βoot, το βιβλιοπωλείο είναι Waterstone, το περίπτερο είναι W.Η.Smith. Και το κατάστηµα νεωτερισµών είναι Gap ή Τop Shop. Προσθέστε ένα κατάστηµα κινητών τηλεφώνων Vodafone, ένα ηλεκτρονικών και οικιακών συσκευών Curry, ένα κατάστηµα επίπλων Conran και ο δρόµος είναι πλήρης.

Η πόλη είναι έτοιµη, αλλά κλωνοποιηµένη. Η έκθεση του ΝΕF για το 2010 αναφέρει πως µόνο το ένα τρίτο των βρετανικών πόλεων αντιστέκεται στη συνεχή προώθηση των «chainstores», των αλυσίδων καταστηµάτων που είναι όλα πανοµοιότυπα.

Πολυκαταστήµατα. Η κλωνοποίηση δεν αφορά µόνο τη Βρετανία. Πάνε χρόνια που και οι άλλες πόλεις της Ευρώπης έχουν αρχίσει να µοιάζουν µεταξύ τους. Τα εµπορικά κέντρα εξαλείφουν τον ανταγωνισµό των οικογενειακών καταστηµάτων και αφαιρούν την πρωτοτυπία από το αστικό πανόραµα της Γηραιάς Ηπείρου. Και γι’ αυτό η Ισπανία αρχίζει να µοιάζει µε την Ελβετία και ένας δρόµος της Κοπεγχάγης µε έναν του Ντύσελντορφ ή της Αθήνας.

«Οµως δεν είναι µόνο θέµα αισθητικής», επισηµαίνει ο Πολ Σκουάιρς, ο οποίος συνυπογράφει την έκθεση για τις κλωνοποιηµένες πόλεις για λογαριασµό του Νew Εconomics Foundation. «Τα δεδοµένα µάς δείχνουν πως οι πόλεις που εξαρτώνται περισσότερο από τις µεγάλες αλυσίδες εστίασης και διανοµής είναι οι πιο ευάλωτες σε καιρούς ύφεσης. Οι αλυσίδες είναι οι πρώτες που φεύγουν όταν η οικονοµία δεν πάει καλά, επειδή δεν έχουν αρκετούς πραγµατικούς δεσµούς µε την περιοχή».

Ιδιες επιγραφές, ίδιες βιτρίνες, ίδια προϊόντα σε Ανατολή και Δύση

Ζήτηµα… δηµοκρατίας

Πολλές µελέτες υποστηρίζουν πως οι αλυσίδες καταστηµάτων, επειδή διαθέτουν µεγαλύτερα κεφάλαια, µπορούν να επενδύουν περισσότερο στην τοπική πραγµατικότητα. Οµως για την Ελίζαµπετ Κοξ, που συνυπογράφει την έκθεση του ΝΕF, «η δυνατότητα επιλογής περιορίζεται, το ίδιο και ο ανταγωνισµός, ενώ υπάρχει και κίνδυνος για τη δηµοκρατία. Οταν θα έχουµε µόνο µία αλυσίδα περιπτέρων ή µόνο µία αλυσίδα βιβλιοπωλείων στη χώρα, αυτές θα καθορίζουν τις εφηµερίδες και τα βιβλία που θα διαβάζουµε.

Οπως τα σούπερ µάρκετ καθορίζουν τι τρώµε».