Μικροί σολίστες από τα προάστια

Στα επεισόδια που σημειώθηκαν στις αρχές της περασμένης εβδομάδας σε ένα υποβαθμισμένο προάστιο της Γκρενόμπλ, ο γάλλος πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί απάντησε κηρύσσοντας «πόλεμο στη βία», όπως έκανε στο Παρίσι έξι χρόνια νωρίτερα ως υπουργός Εσωτερικών. Αυτός είναι ένας τρόπος. Ενας άλλος είναι να δημιουργήσεις μια πολυφυλετική συμφωνική ορχήστρα από παιδιά που ζουν στα μπανλιέ. Και φέρνει αξιοθαύμαστα αποτελέσματα.

Το καλοκαίρι δεν άρχισε καθόλου καλά στη Γαλλία. Πρώτα ήταν το ναυάγιο της εθνικής ομάδας στο Μουντιάλ της Νότιας Αφρικής. Κι έπειτα- ακόμη χειρότερα- τα σχόλια πολλών «ειδικών» ότι για τον πρόωρο αποκλεισμό ευθύνονται τα καλοπληρωμένα παιδιά της ομάδας που μεγάλωσαν στα προβληματικά προάστια και δεν έχουν ίχνος εθνικής συνείδησης. Στη συνέχεια, ανήγγειλαν τον θάνατο της εθνικής ενότητας. Το γαλλικό καλοκαίρι συνεχίζεται με την αποκάλυψη ενός κυβερνητικού σκανδάλου σχεδόν κάθε εβδομάδα και τη μεταρρύθμιση για το Ασφαλιστικό να ανεβάζει υπερβολικά το θερμόμετρο στην κλιματιζόμενη αίθουσα όπου συνεδρίασε η αρμόδια επιτροπή της γαλλικής Εθνοσυνέλευσης.

Πού θα μπορούσαν να στρέψουν οι Γάλλοι το βλέμμα τους για να δουν ένα ελπιδοφόρο δείγμα κοινωνικής γαλήνης και προσωπικής προόδου; Ισως σε μια μεγάλη αίθουσα στα προάστια του Παρισιού όπου καμιά εκατοστή παιδιά όλων των φυλών και των χρωμάτων περιμένουν να δώσει το σύνθημα ο μαέστρος για να ακουστούν οι πρώτες νότες από τον «Καρυοθραύστη» του Τσαϊκόφσκι. Πίσω από τα βιολιά, ένα μαύρο κορίτσι με μαλλί ράστα μοιάζει κάπως σαστισμένο. Το μικρό ξανθό αγόρι που κάθεται δίπλα του είναι συγκεντρωμένο στο σημείο εισόδου του στη μουσική.

Πριν από έξι μήνες κανένα από αυτά τα παιδιά δεν ήξερε να παίζει μουσική. Τώρα κάνουν πρόβες για να παίξουν στο φημισμένο Ρleyel Ηall στο κέντρο του Παρισιού μαζί με τη σούπερ σταρ του βιολιού Αν-Σοφί Μούτερ και τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου. Το κοντσέρτο που θα δώσουν είναι το αποκορύφωμα του σχεδίου «Ορχήστρα του Δήμου», ένα φιλόδοξο πείραμα στο οποίο συμμετέχουν 450 παιδιά από 7 έως 12 ετών που ζουν στα υποβαθμισμένα προάστια της γαλλικής πρωτεύουσας. Τα παιδιά αυτά διδάχθηκαν κάτι περισσότερο από μουσική, ενώ οι εμπνευστές της «Ορχήστρας του Δήμου» ήθελαν να στείλουν το μήνυμα ότι τα μπανλιέ δεν είναι μόνο κάτι προβληματικές περιοχές που οι περισσότεροι Γάλλοι συνδέουν με βίαιους μετανάστες, εγκληματικές συμμορίες και εσχάτως την ταπείνωση των «Μπλε» στο Μουντιάλ. «Τα σχόλια για την αποτυχία της Γαλλίας στο Μουντιάλ είναι πραγματικά άθλια», λέει ο Ολιβιέ Φλαμάν, επικεφαλής του σχεδίου «Demos». «Αποδεικνύουμε ότι αυτά τα παιδιά είναι ακριβώς όπως όλα τα άλλα. Εάν όμως δεν έχουν τις ίδιες ευκαιρίες είναι φυσικό να μειονεκτούν».

«Ευαίσθητες» ζώνες. Τα περισσότερα από τα παιδιά της «Ορχήστρας του Δήμου» προέρχονται από περιοχές που έχουν χαρακτηρισθεί ως «ευαίσθητες» ζώνες ή «εκπαιδευτικής προτεραιότητας». Σε αυτές τις περιοχές κυριαρχούν οι εργατικές κατοικίες και καταγράφονται υψηλά ποσοστά ανεργίας και εγκληματικότητας. Το όνομα «Δήμος» επελέγη για έναν λόγο. «Θέλουμε να εκδημοκρατίσουμε τον πολιτισμό», εξηγεί ο Ολιβιέ Φλαμάν. «Σε μια πόλη 100.000 κατοίκων ένα ωδείο έχει 500 θέσεις. Φυσικά μόνο οι εύπορες οικογένειες στέλνουν τα παιδιά τους εκεί. Πολλές από τις υπόλοιπες δεν ξέρουν καν τι είναι το ωδείο».


Η μουσική ένωσε τις διαφορετικές κοινότητες

Η«Ορχήστρα του Δήμου», όμως, δεν βοήθησε τα παιδιά να περάσουν μόνο τα σύνορα ανάμεσα στα διάφορα μουσικά είδη. Παράλληλα, τους έδωσε εφόδια για να ρίξουν τα κοινωνικά και τα φυλετικά φράγματα που υψώνονταν ανάμεσά τους. Ο εμπνευστής της ορχήστρας διηγείται την περίπτωση δυο γειτονόπουλων που οι εργατικές κατοικίες στις οποίες έμεναν είχαν την ίδια αυλή. Οι πολυκατοικίες αντιπροσώπευαν δυο ξεχωριστές κοινότητες που δεν αναμειγνύονταν ποτέ. «Ηταν σαν το λάδι και το νερό».

Τώρα, όμως, αυτά τα δυο γειτονόπουλα βλέπονται όλη την ώρα. «Κατάλαβαν ότι έχουν κάτι κοινό. Με την “Ορχήστρα του Δήμου” αισθάνονται ότι ανήκουν στην ίδια κοινότητα είτε είναι από τη Βόρεια Αφρική είτε από την Πορτογαλία». Για όλα τα παιδιά η ενσωμάτωση στην κοινότητα ήταν μια διαδικασία που χρειάστηκε τον χρόνο της. Στην αρχή, οι μικροί μουσικοί των μπανλιέ δυσκολεύονταν να συνεργαστούν, να ακούσουν ο ένας τον άλλον, να παίξουν μαζί.

Μολονότι επιλέχθηκαν χωρίς καλλιτεχνικά κριτήρια και ακροάσεις- η μόνη ερώτηση ήταν «θέλεις να παίξεις μουσική;»-, ήταν δύσπιστοι με τους άλλους και επιφυλακτικοί με τον εαυτό τους. Ξεκίνησαν με τέσσερις ώρες μαθημάτων την εβδομάδα. Και προς έκπληξη ακόμη και των ίδιων των εμπνευστών του σχεδίου, το 85% συνέχισε να πηγαίνει στα μαθήματα. «Στην αρχή δεν ερχόντουσαν ποτέ στην ώρα τους, ήθελαν να φύγουν νωρίτερα. Σύντομα, όμως, έμεναν περισσότερη ώρα», διηγείται ένας από τους δασκάλους τους. Σήμερα, τα παιδιά της χορωδίας είναι γεμάτα αυτοπεποίθηση κι ενθουσιασμό. Το μόνο που θα ήθελε να ελπίζει κανείς είναι να μη βρεθεί κάποιος στο μέλλον που θα τα κατηγορήσει για έλλειψη εθνικής συνείδησης.


Σπουδαίοι δάσκαλοι και δωρεάν όργανα

Τα παιδιά της Ορχήστρας του Δήμου χωρίστηκαν σε ομάδες των 15, κάθε μία από τις οποίες είχε δασκάλους από τις κορυφαίες ορχήστρες και ωδεία του Παρισιού. Σε κάθε ομάδα δόθηκε ένα συγκεκριμένο είδος οργάνων- πνευστά, έγχορδα ή κρουστά- και σε κάθε παιδί δόθηκε ένα όργανο για να μπορεί να εξασκείται στο σπίτι του. Για τα κονσέρτα στο Ρleyel Ηall τα παιδιά μοιράστηκαν σε τέσσερις ορχήστρες. Κατά κάποιον τρόπο, το σχέδιο είναι επίσης μια προσπάθεια αποκατάστασης της κλασικής μουσικής. «Στα μπανλιέ ακούγεται πολλή ραπ και παραδοσιακή μουσική αλλά η κλασική έχει εξαφανιστεί» λέει ο Ολιβιέ Φλαμάν. Τα παιδιά επισκέφθηκαν τη φημισμένη Οpera Comique και έμαθαν για τους κλασικούς συνθέτες. Ο Φλαμάν μπορεί πλέον να βάλει ένα CD του Μότσαρτ στο στέρεο και τα νεαρά μέλη της ορχήστρας του να αναγνωρίσουν τη μουσική του.